Op stel en sprong

Dit keer maar weer eens een uitdrukking. Sifra vroeg zich namelijk af waar 'op stel en sprong' vandaan komt. Deze uitdrukking heeft de betekenis 'binnen korte tijd, meteen'. Soms heeft het ook de negatieve bijbetekenis 'ongeduldig' (het moest allemaal weer op stel en sprong gebeuren...). Maar wat heeft dat met 'stel' en een 'sprong' te maken?

Op stel

Het eerste deel 'op stel' komt waarschijnlijk van het werkwoord '(zich) stellen' oftewel '(zich) plaatsen'. De uitdrukking was overigens vroeger niet 'op stel en sprong', maar 'op een stel en (een) sprong' en kwam al voor in de zeventiende eeuw.

Stel en sprong

'Op stel en sprong' betekende oorspronkelijk dus waarschijnlijk zoiets als 'de tijd die nodig is om klaar te gaan staan en te springen'. Daar was maar een erg korte tijd voor nodig, vandaar de betekenis 'meteen' die eruit voortgekomen is. Bedankt voor je suggestie Sifra!

Rietje

Als kind vond ik rietjes heel leuk. Het liefst had ik er twee tegelijk in mijn glas. En nog steeds vind ik rietjes leuk staan, ook al gebruik ik ze zelf bijna nooit meer. Waarom heet het eigenlijk een 'rietje'?

Riet

'Rietje' is, zoals je misschien al gedacht had, een verkleinwoord van 'riet'. Riet in de zin van de lange grassoort, ja. Dit woord is waarschijnlijk verwant met het Duitse 'rütteln' (schudden), wat sloeg op het heen en weer bewegen van riet in de wind.

Rietje

Maar wat is nou de overeenkomst tussen 'riet' en 'rietje'? Het zit zo: beide hebben een holle binnenkant. Waar wij nu uit drinken (een rietje) noemen wij zo omdat het net als riet een lange ronde stengel met een holle binnenkant is, alleen dan wat kleiner.

Drop

Nederland, kaasland. Maar ook hagelslagland, stroopwafelland en dropland. Want we kunnen er wat van. Wist je dat de gemiddelde Nederlander gemiddeld 2 kilo drop per jaar eet? Dat is ongeveer 34 miljoen kilo drop met z'n allen. Waar komt het woord 'drop' vandaan?

Druppel

Het woord 'drop' slaat eigenlijk op de betekenis 'druppel, klein bolletje'. Nu nog steeds kunnen wij 'een druppel regen' zeggen, maar ook 'een drop regen', ook al wordt dat lang niet zo veel meer gebruikt. In het Engels zie je deze betekenis van 'drop' echter nog steeds in het dagelijks taalgebruik terug ('raindrop') In de context van drop als lekkernij, ging het om 'een drop zoethoutwortelextract'.

Zoethout

Drop bestond oorspronkelijk namelijk uit zoethoutwortelextract. Uit de wortel van de zoethoutboom werd sap gehaald, dat in verdikte vorm en als bolletje (een drop) verkocht werd. De hoeststillende werking was toen al bekend. Eerst werd het alleen verkocht als geneesmiddel, maar al in de tweede helft van de 19e eeuw werd het steeds meer als lekkernij gegeten. Toen is ook het verkleinwoord 'dropje' ontstaan, om het snoep telbaar te maken. 

Legende en legenda

Albert kwam met een leuke vraag: hebben 'legende' en 'legenda' iets met elkaar te maken, en zo ja, wat dan? Ik was zelf ook meteen erg benieuwd. Dus hier komt het verhaal. Bedankt voor je suggestie Albert!

Legenda en legende vroeger

'Legenda' is Middeleeuws Latijn en betekent letterlijk 'dat wat gelezen moet worden', van het Latijnse 'legere', dat 'lezen' betekende.  'Legende' daarentegen, is een jonger woord dat is afgeleid van 'legenda' en dat lange tijd zowel 'verklaring van symbolen' als 'heiligenverhaal' heeft betekend. 

Legenda en legende nu

'Legende' werd dus lange tijd gebruikt voor twee betekenissen. 'Dat wat gelezen moet worden' was blijkbaar zowel een verklaring van symbolen, als een verhaal over het leven en lijden van heiligen (dat verhaal werd dan gelezen op de gedenkdag van die heilige). Vanuit de betekenis 'heiligenverhalen', oftewel 'wonderverhalen' werd 'legende' later ook gebruikt voor elke poëtische voorstelling vanuit kerkelijke hoek. Nog weer later werd 'legende' ook gebruikt voor wereldlijke voorstellingen (voor die tijd werd een wereldlijke voorstelling altijd met 'sage' aangeduid) en werd een 'legende' steeds meer als iets historisch ongeloofwaardig gezien, een soort mooi mysterieus sprookje.  

Pas in de tweede helft van de 20ste eeuw (1984) is het woord 'legenda' weer ingevoerd, om een duidelijk onderscheid te kunnen maken tussen de twee betekenissen.

Balen

Het woord 'balen' gebruiken wij op twee manieren. Het kan als werkwoord gebruikt worden ('dat is echt balen', 'ik baal ervan', 'balen!') Maar we kennen ook het zelfstandige naamwoord 'balen', zoals in 'balen stro'. Zit hier een verband tussen?

Balen tabak

Voordat het werkwoord 'balen' bestond, werd er ook wel een uitdrukking gebruikt om aan te geven dat je ergens niet blij mee was. Dit was de uitdrukking 'ik heb er tabak van'. Tabak stond vroeger (vanaf de 17e eeuw) symbool voor iets voortreffelijks, en deze uitdrukking was dan ook ironisch bedoeld. Om de uitdrukking meer kracht bij te zetten, zei men na verloop van tijd 'ik heb er balen tabak van', oftewel heel veel tabak (extra ironisch). Hier was 'balen' hetzelfde woord als bijvoorbeeld in 'balen stro'. 

Balen

Het losse werkwoord 'balen' zoals wij dat nu kennen, is ontstaan doordat men het woord 'tabak' uit de uitdrukking weg ging laten. De rest, 'ik heb er balen van', bleek veelzeggend genoeg. Nog weer later werd dit verder ingekort tot '(het is) balen' en werd het niet langer opgevat als zelfstandig naamwoord, maar als een los werkwoord (ongeveer vanaf 1950). En zo vatten we het nu nog steeds op, terwijl het eigenlijk dus precies hetzelfde was als 'balen' in 'balen stro'. 

In de maling nemen

Albert vroeg zich laatst af waar 'in de maling nemen' vandaan komt. Deze uitdrukking gebruiken we vaak genoeg, maar zoals bij zoveel woorden en uitdrukkingen kunnen we niet echt uitleggen waarom we het nou juist zo noemen. Maar daarvoor is deze blog er :)

Andere uitdrukkingen

Verrassend genoeg waren er vroeger nog een paar andere uitdrukkingen die ook het woord 'maling' gebruikten. Dit waren:

- iemand in de maling houden: iemand in de onzekerheid, verwarring houden of laten

- in de maling geraken: in de war raken

- uit de maling zijn: uit de nood zijn (bijvoorbeeld in de zin 'had ik maar iets, dan was ik al zo uit de maling!')

Inmiddels kennen we alleen de uitdrukking 'iemand in de maling nemen', hoewel die blijkbaar vroeger nog niet gebruikt werd.

Maling

Maar wat is de overeenkomst tussen deze uitdrukkingen? Met het woord 'maling' wordt in ieder geval een (maal)stroom of draaikolk (van gedachten) bedoeld. Pas deze betekenis maar eens toe op de drie hierboven genoemde oude uitdrukkingen, dan zie je dat het inderdaad steeds om een maalstroom van gedachten ging.

Onze uitdrukking 'in de maling nemen' heeft dus waarschijnlijk zoiets te betekenen als 'op zo'n manier met iemand omgaan dat hij in een maalstroom van gedachten komt', wat er eigenlijk op neerkomt dat diegene niet meer weet waar hij aan toe is. En dat raakt wel aan de betekenis die wij nu hebben voor 'in de maling nemen'. Bedankt voor je suggestie Albert!

Porselein

Porselein wordt al eeuwenlang gebruikt. Vroeger was het een echte luxe, maar tegenwoordig is het al wat meer voor de 'gewone burger' beschikbaar. Hoe is dit woord tot deze vorm gekomen?

Schelp

De oorsprong van het woord 'porselein' gaat terug tot een bepaalde soort schelp. Deze schelp had de Italiaanse naam 'porcellana', wat de Fransen hebben vervormd tot 'porcelaine'. Dit Italiaanse 'porcellana' was afgeleid van 'porcella', wat een verkleinwoord was van 'porca' (zeug). 'Porcella' betekende 'vrouwelijk biggetje' of 'geslachtsdeel van een zeug', waarvan men een gelijkenis zag in de vorm van de schelp. 

Porselein

Porselein als aardewerk is naar deze schelp vernoemd omdat het een overeenkomst had met de kleur en glans van het oppervlak van de schelp. Marco Polo was trouwens de eerste die porselein naar Europa bracht (uit China), rond 1300. Letterlijk heeft de naam 'porselein' dus met het geslachtsdeel van een zeug te maken. Best apart. Ik vraag me af of de elite die zich vroeger als enige porselein kon veroorloven dit heeft geweten :)