Ontbijt

Je start je dag goed als je begint met een ontbijt. Je lichaam heeft het nodig om weer op gang te komen en om energie te hebben voor de nieuwe dag. Maar waarom heet het een 'ontbijt'?

Ont-

'Ontbijt' komt natuurlijk van het werkwoord 'ontbijten'. Bij een paar werkwoorden in het Nederlands is het zo dat 'ont-' voor een werkwoord betekent dat die handeling gaat beginnen. Denk aan ontbranden (beginnen te branden) en ontslapen (beginnen te overlijden). Hier is dat ook het geval. 'Ontbijten' betekent letterlijk: 'beginnen te bijten', 'even wat eten'. 

Een lichte maaltijd

Dat de nadruk zo op 'ont-' ligt, betekent dat de betekenis van 'ontbijt' eigenlijk gewoon 'een lichte maaltijd' is. De nadruk zou namelijk niet zo op het 'beginnen' liggen als het een zware maaltijd was. Dat 'ont-' laat zien dat 'ontbijten' als het ware een voorproefje voor het echte werk was, denk aan bijvoorbeeld het diner 's avonds, wat vooral vroeger in welgestelde kringen echt een hele happening was. De term voor 'lunch' was vroeger dan ook 'het tweede ontbijt'. Maar tegenwoordig is de betekenis van 'ontbijt' beperkt tot 'ochtendmaaltijd', waar verder niks op tegen is. Dat is en blijft namelijk voor veel mensen de lichtste maaltijd van de dag.

Vaarwel

Als je tegen iemand 'vaarwel' zegt, associëren wij dat al gauw met een situatie waarin je diegene voor een hele lange tijd niet zal zien, of zelfs nooit meer. Voor ons is het dus best een zwaarbeladen woord. Maar is dat wel waar het voor bedoeld is?

Varen = gaan

Velen zullen, als je het woord in tweeën splitst, denken aan 'varen'. Het had ook best heel goed een afscheidsgroet van zeelui kunnen zijn ('vaar wel!'), maar dit is niet het geval. Dat 'vaar' (oorspronkelijk was het 'vaart') komt van 'varen' dat vroeger de betekenis 'gaan' had. Dat het 'gaan' betekende zie je nog terug in woorden als 'hemelvaart', 'bedevaart' en 'voortvarend'. Vroeger vroegen mensen ook aan elkaar: 'hoe vaart u?'. De letterlijke betekenis van 'vaarwel' was dus gewoon: 'ga goed'.

Het ga je goed!

Eigenlijk zouden we deze kreet dus in veel meer situaties kunnen gebruiken dan we nu doen. Je zou het gewoon in de supermarkt kunnen zeggen tegen iemand waarmee je net een praatje hebt gemaakt. Of als je naar huis gaat na een gezellig avondje bij vrienden. Maar het woord heeft door de tijd heen een heel wat diepgaandere betekenis dan 'ga goed' gekregen en daarom is het niet zo'n goed idee om het zomaar overal te gaan roepen. Laten we het maar gewoon bij de vorm houden die wij nu nog voor de letterlijke betekenis van 'vaarwel' hebben (waar overigens dat 'gaan' uit de vorige alinea ook nog in zit): 'het ga je goed!'

Wist je dat ... - frequentatief

... '-el' of '-er' dat toegevoegd is aan de stam van een werkwoord in het Nederlands vaak gelijk is aan 'het herhaaldelijk uitvoeren van een handeling'? Dit heet een frequentatief.

Een paar voorbeelden:
- 'huppelen' = 'herhaaldelijk huppen'
- 'stotteren' = 'herhaaldelijk stoten' (wat je letterlijk met je stem doet als je stottert)
- 'hinkelen' = 'herhaaldelijk hinken'
- 'hakkelen' = 'herhaaldelijk hakken' (wat je dus met een zin doet als je hakkelt)
Denk bijvoorbeeld ook aan 'trappelen' en 'klapperen'. Zelfs bijvoorbeeld 'luisteren' komt van een oud woord 'luisten' wat wij al niet meer kennen, maar wat je nog wel in het Engels ziet: to listen.
Niet elke frequentatief heeft echter een werkwoord waar het vandaan komt. Zo komt 'dribbelen' niet van 'dribben' en 'babbelen' niet van 'babben'.

Maar: een werkwoord dat op '-elen' of '-eren' eindigt, kan soms ook zijn ontstaan doordat het bijvoorbeeld bij een zelfstandig naamwoord hoort dat op '-el' of '-er' eindigt, zoals: 'hameren' van 'hamer' komt (en dus niet van 'hamen') en 'beitelen' van 'beitel' komt (en dus niet van 'beiten'). Dan is het dus geen frequentatief. Denk bijvoorbeeld ook aan 'verslechteren', wat gewoon een vergrotende trap is van 'slecht', en wat dan ook geen frequentatief is. Daar moet je dus altijd wel even op letten.

Dit soort weetjes zijn heel handig om makkelijker te begrijpen hoe woorden in elkaar zitten. Misschien weet je zelf ook nog wel een paar voorbeelden van frequentatieven, er zijn er genoeg!

Bloem

Er zijn twee soorten 'bloem'. Namelijk de bloem die buiten groeit en bloem die je verwerkt in gerechten. Over het algemeen wordt daar niet gauw een verband tussen gezocht. Maar ik ga de betekenis van 'bloem' als fijn meel verklaren aan de hand van de gekleurde soort 'bloem'...

Bloem (als plant)

Om uit te kunnen leggen waarom gezeefd meel 'bloem' heet, moet er eerst naar de echte betekenis van 'bloem' als plant gekeken worden. Wij noemen een plant met een mooi uiteinde eraan in zijn geheel wel een bloem, maar eigenlijk is alleen het gekleurde uiteinde met de blaadjes de bloem. Het bloeiende gedeelte van een plant dus. Die 'bloem' is het mooiste en het fijnste aan de plant. 

De link naar gezeefd meel

Vanuit die betekenis is geleidelijk aan ook de betekenis 'het fijnste' of 'het beste' op zichzelf zich gaan ontwikkelen. 'Bloem' had niet per se meer iets te maken met een plant. Zo betekende der naturen bloeme 'het beste van de natuur' en betekende van allen magden bloeme 'de beste van alle maagden' (oftewel de Heilige Maagd Maria). Als je deze regel betrekt op tarwebloem (wat eigenlijk de officiële benaming van 'bloem' is) kom je uit op: het beste/het fijnste van de tarwe, wat precies is wat 'bloem' is.

'Bloem' in andere talen

Dat het echt zijn betekenis aan het bloeiende deel van een plant heeft geleend zien we ook nog in het Engels en in het Frans. In het Engels is het woord voor de ene soort bloem 'flower' en het woord voor de andere bloem 'flour'. Tot de 19e eeuw werden die twee woorden zelfs hetzelfde gespeld en nu nog is de uitspraak hetzelfde. In het Frans is het woord voor bloem (als in plant) 'fleur' en het woord voor de andere soort bloem 'fleur de farine' (oftewel: bloem(/het beste) van het meel).

Zo zie je maar, woorden hebben soms toch meer met elkaar te maken dan je denkt!

School

School. Iedereen moet erheen in Nederland. Niemand kijkt er raar van op als ik dat zeg. In Nederland hebben we namelijk leerplicht. Maar als we alleen kijken naar de letterlijke betekenis van het woord ‘school’, dan is een leerplicht eigenlijk wel het laatste wat je eraan zou verbinden…

Scholè

Het woord ‘school’ komt namelijk van het Griekse woord ‘scholè’ (σχολή), wat ‘vrije tijd’ betekent. Dit is nou niet echt iets waar je gelijk aan denkt bij ‘school’. Maar het verband ligt, zoals gewoonlijk, dichter bij elkaar dan je zou denken.

Vrije tijd

Vrije tijd was vroeger namelijk een bijzonder en exclusief iets. Het was alleen voor de mensen weggelegd die niet elke dag hard hoefden te werken. Oftewel: alleen voor rijke mensen. Zij hadden vrije tijd. En dus ook alleen rijken konden, omdat ze niet hoefden te werken, naar school gaan om te leren. School was echt een vrijetijdsbesteding vroeger.

Vakantie

Tegenwoordig hebben we in Nederland leerplicht en is school dan ook automatisch geen vrije tijd meer. Daar gebruiken we nu een ander woord voor: vakantie! Geniet ervan!

Ellende

Wat een raar woord eigenlijk. Ellende. Er zijn van die woorden waar je meteen wel een beetje een idee van hebt waar het van zou kunnen zijn, maar ‘ellende’? Toch is er één aspect wel redelijk makkelijk te herkennen: ‘lende’ is namelijk verwant met ons woord ‘land’.

En ‘el’ dan?

Het ‘el’ in ellende gebruiken wij nu niet meer op zichzelf, maar vroeger werd het gebruikt om iets aan te geven wat ergens anders was. Je ziet het nu nog in ons woord ‘elders’, of in het Engelse woord ‘else/elsewhere’. Als zelfstandig naamwoord kun je het ‘el’ vervangen door ‘ander’.

El + lende

Om weer terug te komen op het stuk wat wel nog redelijk herkenbaar was: je zult je wel afvragen hoe ‘ellende’ en ‘land’ in hun betekenis iets met elkaar te maken kunnen hebben. Maar door ‘el’, oftewel ‘ander’, eraan toe te voegen, krijgen we een duidelijker beeld: ellende = ander land.

Ander land

De letterlijke betekenis van ellende was dus ‘ander land’. Dat voelt voor ons nu gek, want wij vinden het meestal niet zo erg om naar het buitenland te gaan. Maar in de tijd dat de oorspronkelijke betekenis van dit woord ontstond (zo rond de 10^e eeuw), was verbanning het ergste wat je kon overkomen. Je had dan helemaal niets meer. ‘Ellende’ betekende toen echt letterlijk ‘verbanning’. Door de eeuwen heen heeft het zich ontwikkeld tot de betekenis die wij nu kennen voor ellende. Toch niet zo’n raar woord dus!

Wet

Er zijn heel veel wetten. Je weet wel ongeveer de regels, maar normaal gesproken ken je echt niet alle wetten die er zijn. Maar wist je dat een wet van oorsprong iets is wat iedereen weet? 

Weten

Oorspronkelijk ontstond een wet namelijk als iets wat iedereen wist. Omdat iedereen dat wist, deed iedereen dat en werd het vanzelf een wet, want je ging je natuurlijk niet zomaar anders gedragen. Dat hoorde niet. Het zal je dan ook niet verbazen dat het woord 'wet' van 'weten' komt.

Wetten nu 

Tegenwoordig is een wet helaas niet meer iets wat iedereen weet, of in ieder geval niet iets wat iedereen vanzelf doet. Het zou toch wel handig zijn als alle wetten nog steeds zo vanzelfsprekend waren dat je er nooit meer een zou vergeten of niet zou weten!