Ouderwets

'Ouderwets' heeft bij ons vaak een negatieve lading. Maar wist je dat 'ouderwets' niet altijd een negatieve lading heeft gehad? Wat betekent 'ouderwets' eigenlijk écht?

Oude Wet

'Ouderwets' was vroeger eigenlijk 'oudewets'. Die 'r' is er later pas tussen gekomen, omdat men dacht dat ze met een vergrotende trap te maken hadden. Maar 'oudewets' was gewoon een bijwoord bij 'oude wet'. Als iemand 'oudewets' was, dan betekende dat dus dat hij leefde volgens de oude wet. 

Met die oude wet werd het Oude Testament bedoeld. Vroeger werd het helemaal niet negatief bedoeld als iemand 'oudewets' was, maar betekende dat juist dat hij rechtschapen en een goed mens was. P.C. Hooft noemde zijn vader 'een man van de oude wet, effen en goedt'. 

Van positief naar negatief

Toen de 'r' ertussen kwam, ging de betekenis van 'oude wet' een beetje weg en kwam de betekenis 'uit de oude tijd' op. Ook toen was het nog niet een woord met een negatieve bijklank, maar juist een positieve. Men sprak bijvoorbeeld van 'deftige, ouderwetse huizen' of 'de ouderwetse Romeinen'.

Inmiddels is die positieve bijklank (bijna) helemaal weggevaagd. Als iets nu ouderwets wordt genoemd, dan kun je er wel vanuit gaan dat diegene het maar helemaal niets vindt. Toch is er nog wel een uitzondering waarin de positieve betekenis te zien is: 'ouderwets gezellig'.

Enthousiast

'Enthousiast' is een woord dat er vreemd uit ziet. Het is nou niet echt een standaard Nederlands woord. Dat klopt ook wel, want het komt uit het Grieks. En wist je dat het iets met een god te maken heeft? 

In goddelijke vervoering

Het eerste deeltje 'en' (ἐν) is verwant met ons woord 'in', maar kon ook bijvoorbeeld 'naar' of 'bij' betekenen. Het tweede deel 'thousiast' komt van het Griekse woord 'theos' (θεος), dat 'god' betekende. Deze twee delen vormden samen het woord 'entheos' (een bijvoeglijk naamwoord dat 'god in zich hebbend' betekende), waarvan het werkwoord 'enthousiazein' (ενθουσιαζειν) gevormd werd. Dat betekende 'in goddelijke vervoering zijn'.

Geestdrift

Als wij nu iemand enthousiast noemen, bedoelen we nou niet meteen dat diegene in goddelijke vervoering is. Dus hoe heeft die betekenis zich ontwikkeld tot onze betekenis? 

Bij de Grieken betekende dit woord dat een menselijke geest doordrongen was van het heilige. Later werd deze betekenis christelijk omgevormd tot 'een extatische verering van God'. Sommige protestanten sektes werden in de 16e en 17e eeuw 'de Enthousiasten' genoemd. Door de betekenis 'extatische verering' kreeg het woord ook de betekenis 'dweperij'. Toen het woord uiteindelijk in de 18e eeuw uit de religieuze sfeer werd gehaald, kreeg het de algemenere betekenis 'geestdrift' of 'fanatisme'. En dat is de betekenis die wij nu nog kennen voor enthousiasme.

Boterham

Het is een doodnormaal woord dat dagelijks gebruikt wordt, maar als je erover nadenkt is het best een vreemd woord. Waarom heet een sneedje brood een 'boterham'? Heeft het echt iets te maken met 'boter' en 'ham'?

Ham

Hoewel het vaak wordt gedacht, heeft het woord in ieder geval niet iets te maken met ham: vlees. Het 'ham' in 'boterham' komt namelijk van een ouder woord 'hamme' (rond 1600), dat 'afgesneden stuk eten' betekende. Waar dit 'hamme' weer vandaan komt is niet helemaal duidelijk, maar het kan komen van een ander woord 'ham' dat vroeger 'weide, landstreek, landtong, hoek' betekende. Van die betekenis 'hoek' kan makkelijk de betekenis 'stuk, homp, brok' afgeleid worden, en vandaar 'afgesneden stuk eten'. 

Boter

Als 'ham' dus 'afgesneden stuk eten' betekent, waarom zeggen we dan niet 'broodham', maar 'boterham'? Dat heeft te maken met het feit dat woorden waar 'boter' in zit, vaak de betekenis 'met boter bereid' of 'beboterd' hebben. Denk bijvoorbeeld maar aan 'botersprits'. Een 'boterham' is dus letterlijk 'een met boter besmeerd stuk (brood)'. Blijkbaar werd brood op die manier gegeten toen het woord ontstond. 

Geslacht

Heb je je er wel eens over verbaasd dat 'geslacht' zowel 'gedood' als 'sekse' kan betekenen? Het is precies hetzelfde woord, maar het zijn twee totaal verschillende betekenissen. Hoe zit dat?

Geslacht - gedood

Het voltooid deelwoord 'geslacht' komt natuurlijk van het werkwoord 'slachten'. Dit werkwoord is echter uit een ander werkwoord ontstaan, namelijk het woord 'slahan', letterlijk 'slaan'. De betekenis was eerst in het algemeen 'doodslaan', ook mensen dus, maar later werd het alleen nog gebruikt voor het doden van vee. Letterlijk betekende 'slachten' dus 'het vee doodslaan'. Pas nog later werd de betekenis algemener en ging dat idee van 'slaan' weg, doordat er ook andere middelen werden toegepast (bv. snijden of steken). 

Geslacht - sekse

En nu komt de grote vraag, heeft het woord 'geslacht' met de betekenis 'sekse' ook iets met dat 'slahan' te maken? Het zal je misschien verbazen, maar dat is wel het geval. 'Geslacht' in de betekenis 'sekse' komt ook van het woord 'slahan', wat 'slaan' betekende. Ook hiervan werd het werkwoord 'slachten' gevormd, dat in dit geval echter niet 'doodslaan', maar 'aarden naar' betekende. 'Geslacht' is dus eigenlijk heel algemeen, namelijk 'geaardheid', of 'soort'. Letterlijk gesproken kun je deze betekenis dus voor allerlei onderverdelingen gebruiken, niet alleen voor de verdeling man/vrouw. Maar 'geslacht' is in de loop van de tijd gewoon vernauwd tot de betekenis 'sekse' in plaats van het algemenere 'soort'. Behalve in het woord 'geslacht' zie je de betekenis 'aarden naar' nog terug in zinnen als 'dat slag mensen' of 'dat slaat helemaal nergens op'. Zo zit dat dus :) 

Wist je dat... - dode metaforen

Omdat ik in het examenjaar zit moet ik voor school een profielwerkstuk maken. Mijn PWS gaat over metaforen. Ik wil graag onderzoeken wat voor rol metaforen in het Nederlands spelen. Een deel van mijn PWS bestaat uit een eigen onderzoek hiernaar. Ik heb een enquête afgenomen in 4 klassen op mijn school om te kijken in hoeverre metaforen herkend worden en ook om te kijken of dode metaforen nog herkend worden. Want wist je dat die ook bestaan, dode metaforen?

Een normale metafoor

Een normale metafoor (om de kennis even op te frissen) is een vorm van beeldspraak. Je vergelijkt de werkelijkheid met een beeld. Denk bijvoorbeeld aan 'dat kind is een engel', maar ook bijvoorbeeld aan 'deze zwijnenstal moet nodig opgeruimd worden', of 'die berg is het dak van de wereld'. Een metafoor kan om verschillende redenen gebruikt worden, bijvoorbeeld om de tekst te verfraaien, of om iets te verduidelijken. Bovenstaande voorbeelden van metaforen zijn "levende" metaforen. Wij herkennen ze echt nog als metafoor. Maar denk eens aan het woord 'stoelpoot'. Zou jij dat nog een metafoor noemen?

Een dode metafoor

Waarschijnlijk niet. Dode metaforen zijn namelijk al zo normaal voor ons geworden, dat we niet meer doorhebben dat het ooit een metafoor was. Een paar voorbeelden:

• In het voorbeeld van de 'stoelpoot' zien we het woord 'poot' terug, wat eigenlijk slaat op de poot van een dier. Maar we hadden een woord nodig voor wat wij nu stoelpoot noemen, dus we hebben dat woord 'poot' van de dieren geleend. 
• Het woord 'hoofdstad'. Het belangrijkste van een lichaam wordt gebruikt om de belangrijkheid van een stad weer te geven. 
• Ook 'indruk', in de zin van 'het maakte veel indruk op mij', is een dode metafoor. Een indruk is letterlijk zoiets als wanneer je je vinger in een spons duwt. Dan 'druk' je er 'in'. Maar nu is dat beeld gebruikt om weer te geven wat er gebeurt als iets veel indruk op je maakt (tja, een ander woord hebben we er dus niet voor..). 
• 'Ontdekken' is ook een goed voorbeeld. Eerst was iets toegedekt (dus nog niet bekend), nu wordt het letterlijk ont-dekt (dus bekend gemaakt). 
• Denk ook eens aan 'eenvoudig'. Als iets maar één keer gevouwen is en niet twintig keer, dan is het simpel. Eenvoudig dus. Dat beeld (van een papiertje dat één keer gevouwen is) wordt gebruikt om weer te geven hoe simpel een zaak is.

Dit klinkt allemaal misschien best logisch, maar toch valt het nog niet mee om een dode metafoor in het echt te herkennen. Zo blijkt ook wel uit mijn eigen onderzoek, waarvan ik de resultaten nu aan het verwerken ben. Maar als je er even bij stil staat, zijn er ontelbaar veel dode metaforen in de taal te vinden. Probeer er maar eens op te letten, en je zult versteld staan!

Griep

Er doet weer eens een griep de ronde... Een griepepidemie zelfs. Waar komt dat woord 'griep' vandaan?

Grippe

'Griep' komt van het Franse woord 'grippe', dat 'epidemische verkoudheid' betekende. Dit is hetzelfde woord als het oudere 'grippe', wat 'klauw, haak, of greep' betekende. Beide woorden komen dan ook van het werkwoord 'gripper', oftewel 'grijpen'. Letterlijk is 'griep' dus een 'ziekte die snel toeslaat', of 'een ziekte die je vastgrijpt'. En dat klopt ook wel, want je bent vaak het slachtoffer voordat je het doorhebt.

Epidemie

En waar komt dan dat 'epidemie' vandaan? Dat woord is opgebouwd uit twee delen: het Griekse 'epi' ('bij') en het Griekse 'demos' ('volk'). Letterlijk betekent het 'onder/bij het volk'. Wij gebruiken het nu als woord voor een ziekte die zich opeens heel snel verspreid, maar eigenlijk kun je het in de letterlijke zin altijd bij een ziekte gebruiken. Elke ziekte is namelijk 'onder het volk'. Maar mettertijd heeft de betekenis zich ontwikkeld tot hoe wij het nu kennen en gebruiken we het alleen nog in bijzondere gevallen.

Boodschappen

Je kunt boodschappen doen en een boodschap verkondigen. Beide acties gebruiken hetzelfde woord. Waar komt dat 'boodschappen' vandaan? Albert vroeg het aan mij en ik heb het uitgezocht.

Bodeschap

Het woord 'boodschap' werd eerder gespeld als 'bodeschap', een samenstelling van 'bode' (gezant) en 'schap'. Dat achtervoegsel '-schap' betekende 'dat wat tot de taak van een persoon behoort'. 'Bodeschap' is dus letterlijk 'dat wat door een bode gedaan moet worden', of ook wel 'het ambt van bode'. De oorspronkelijke betekenis van een 'boodschap' was dan ook 'opdracht, zending, bericht'.

Boodschappen doen

Met deze betekenis 'het ambt van bode', kon men bijvoorbeeld zeggen: een trompet werd in boodschap verzonden. Hier was de betekenis dus 'opdracht'. Daar vanuit kon het zich makkelijk ontwikkelen tot 'bericht' en 'bestelling'. Dat lijkt al een beetje op hoe wij nu 'boodschappen' definiëren. Maar een 'bestelling' is nog passief, je laat het door een ander doen, terwijl wij nu meestal zelf actief zijn. Wij doen boodschappen meestal zelf. Die combinatie van 'boodschappen' en 'doen' is al vanaf het Middelnederlands (1200 n.C.) bekend. Maar de betekenis die wij daar nu voor hebben, 'inkopen doen', komt pas voor het eerst voor rond 1870.