Pond (gewicht) en pond (munten)

Er zijn van die woorden die twee betekenissen hebben, zonder dat je direct een verband ziet tussen die woorden. 'Bloem' is daar een voorbeeld van, of 'slaaf', of 'gemeen'. Zo ook het woord 'pond'. Je kunt namelijk zeggen 'een pond kaas', maar ook 'dat stuk kaas kost een pond'. Dus hoe zit dat?

Pond als gewichtseenheid

De pond als gewichtseenheid komt van het Latijnse 'pondo' (gewicht), dat oorspronkelijk 'libra pondus' was. Dit betekende letterlijk 'een Romeins pond (libra) aan gewicht (pondus)'. Dit pondo is verwant met 'pendere', waar ook 'spenderen' mee te maken heeft. Het slaat namelijk op het hangen aan een weegschaal.  

Pond als munteenheid

Dat deze pond ook als munteenheid werd gezien, kwam doordat er in de Middeleeuwen in veel Europese landen een vast aantal penningen uit een pond zilver werd geslagen. Deze hoeveelheid werd dan ook de waarde van een pond (als munt). In het symbool voor de pond, £, zie je trouwens de L van het oude 'libra pondus' terug. Het is niet alleen in Engeland nog steeds de naam van de munt, maar ook in o.a. Cyprus, Egypte, Libanon en Syrië. 

Toverspreuken 3 - simsalabim & sesam open u!

Nu hokus pokus en abracadabra uitgeplozen zijn, blijven nog de toverspreuken 'simsalabim' en 'sesam open u!' over. Dit is de laatste blogpost in de serie van toverspreuken. Wat voor verhaal zit achter deze laatste twee spreuken?

Simsalabim

Het zal inmiddels geen verrassing meer zijn, maar over de herkomst van simsalabim zijn meerdere theorieën. De ene theorie stelt dat 'simsalabim' een verbastering is van het Latijnse 'similia similibus', dat 'gelijk door gelijk' betekende. Wat ze met dat 'gelijk door gelijk' bedoelden kan ik me niet zo goed voorstellen, maar het klinkt wel een beetje zweverig dus ik vind het niet verrassend dat het misschien als toverspreuk gebruikt werd.

Volgens de andere theorie komt 'simsalabim' uit het Arabisch en ontstond het in de late Middeleeuwen, vanwege het contact met moslims. Zij hadden in die tijd een wetenschappelijke en technologische voorsprong en werden daardoor als tovenaren beschouwd. De praktiserende moslims gebruikten vaak de spreuk 'bismi'llah ir-Rahman ir-Rahiem' ('in naam van God, de Barmhartige, de Genadevolle'). Dit werd in de volksmond echter als toverformule beschouwd en verbasterd tot 'simsalabim': en het geschiede.

Sesam open u!

De spreuk 'sesam open u!' is makkelijker te herleiden. Die komt namelijk uit een sprookje van Ali Baba en de veertig rovers. Ali Baba zei daar tegen een rots 'sesam open u!' waarna de rots openging en toegang gaf tot een ruimte vol goud, geld en juwelen. Dat in de spreuk het woord 'sesam' zit, is te verklaren door het feit dat aan de sesamplant vroeger in het Midden-Oosten een magische werking werd toegeschreven. Hij kon namelijk betoveringen opheffen. Een prima plant voor een toverspreuk in een sprookje dus.

De vorige delen gemist?
Deel 1: abracadabra
Deel 2: hokus pokus

Toverspreuken 2 - Hokus pokus

Het tweede deel in de serie over toverspreuken gaat over de uitspraak 'hokus pokus'. In de vorige blogpost over abracadabra werd al duidelijk dat een toverspreuk niet altijd makkelijk terug te leiden is tot waar het vandaan komt. De spreuken zijn al zó oud! Maar wie weet is de herkomst van 'hokus pokus' makkelijker te vinden. Waar komt de spreuk vandaan?

Deel 1 gemist? Lees hier alles over abracadabra.

Pseudo-Latijn

Tja, ook over dit woord zijn meerdere theorieën. De eerste theorie beweert dat 'hokus pokus' een verbastering is van 'hax pax max (deus adimax'). Dit was nep-Latijn wat goochelaars in de Middeleeuwen gebruikten om indruk te maken op hun publiek. Zelf denk ik echter niet dat deze theorie het bij het juiste eind heeft.

Katholieke mis

Volgens de tweede theorie, de theorie die ik geneigd ben te geloven, is 'hokus pokus' ontstaan tijdens de Middeleeuwen uit het Latijn dat tijdens een katholieke mis werd gebruikt, en wel bij de viering van de eucharisatie. Dan werden namelijk de woorden 'hoc est enim corpus meum' (dit is immers mijn lichaam) uitgesproken, waarbij de priester het brood brak. Het brood veranderde dan in het lichaam van Christus. In onze tijd heeft de Rooms-Katholieke kerk meer aandacht voor het geestelijke aspect van deze wezensverandering, maar in de Middeleeuwen werd het gezien als magisch ritueel, waarbij het brood werkelijk in het lichaam van Christus veranderde. 

Het magische werd versterkt doordat de priester met zijn rug naar de menigte stond en de gelovigen niet konden zien wat er gebeurde tijdens het uitspreken van deze woorden. Bovendien begreep de gemiddelde burger geen Latijn, met als gevolg dat deze zin al gauw opgevat werd als een toverspreuk en verbasterd werd tot 'hokus pokus'.

Hokus pokus ... pilatus pas!

En waarom ik nou deze tweede theorie geloofwaardiger vind dan de eerste? Daar heb ik eigenlijk twee redenen voor. Niet alleen vraagt het redelijk wat voorstellingsvermogen om 'hax pax max' van de eerste theorie te zien verbasteren in 'hokus pokus', ook geeft deze eerste theorie geen verklaring voor 'pilatus pas', wat vaak enthousiast achter 'hokus pokus' aan wordt gegooid. De tweede theorie daarentegen geeft een waterdichte reden. Want wat werd er na 'hoc est enim corpum meum' uitgesproken in de mis? Juist, 'sub Pontio Pilato passus est' (die onder Pontius Pilatus geleden heeft). 

Zo klaar als een klontje. Weer een toverspreuk ontgoocheld!

Ben je nou ook benieuwd geworden naar 'simsalabim' en 'sesam open u'? Houd dan de blog goed in de gaten of subscribe in de balk rechts, zodat je een mailtje krijgt wanneer er een update komt :)

Toverspreuken 1 - Abracadabra

In het Nederlands hebben we verschillende vaststaande spreuken die betrekking hebben op toveren. De meest bekende zijn 'abracadabra', 'simsalabim', 'hokus pokus' en 'sesam open u!'. De spreuken mogen dan wel Nederlands zijn, de meesten klinken totaal niet Nederlands. Dus wat betekenen ze precies en waar komen ze vandaan? Om de blogposts niet te lang te maken, zal dit een serie worden van verschillende blogposts, waarin ik alle vier de spreuken zal behandelen. Deze eerste blogpost gaat over 'abracadabra'. Met dank aan Margreet voor de leuke suggestie!

Creëren zoals het woord

De oorsprong van 'abracadabra' is niet helemaal goed bekend. Er zijn verschillende theorieën over. Een eerste theorie is dat de spreuk uit het Hebreeuws komt. Of liever, uit het Aramees, van de woorden 'אברא כדברא', die vaak vertaald worden met 'ik creëer terwijl/doordat ik spreek', maar eigenlijk beter vertaald zouden zijn met 'ik creëer zoals het woord'. Dit klinkt als een aannemelijke theorie voor deze toverspreuk, maar lijkt toch niet helemaal te kloppen. Van deze woorden wordt namelijk vaak gedacht dat ze uitgesproken werden als 'abera kedabera' en zo zouden ze in modern Hebreeuws ook uitgesproken worden, maar vroeger zou het eigenlijk uitgesproken zijn als 'ebra kidbera'. En dat lijkt toch al een stuk minder op 'abracadabra'.  

Geneeskrachtige werking

Naast deze theorie zijn er nog twee andere theorieën, die allebei met geneeskrachtige werking te maken hebben. Een van die theorieën is dat de spreuk een machtswoord is uit de gnostische sekte van Basilides (125 n.C.). Deze gnostieken hebben het woord gevormd uit 'Abraxas' (de naam van de oppergod van de Basilidianen) en 'dabar' (dat 'woord' betekent in het Hebreeuws). Ze schreven het op zo'n manier op een stuk perkament:

a b r a c a d a b r a

a b r a c a d a b r

a b r a c a d a b

a b r a c a d a

a b r a c a d

a b r a c a

a b r a c

a b r a

a b r

a b

a

En vervolgens hingen ze het om de hals van een zieke. Het betekende letterlijk: 'het is genezen', of 'vlucht als deze woorden'. Deze manier van ziekte verdrijven is voor het eerst aangetroffen in een boek uit 200 n.C., van Serenus Sammonicus, een man die in Rome de geneeskunst uitoefende. In de manier waarop de letters geplaatst zijn kun je ook het denkbeeld van verminderen herkennen. Dat de spreuk later de betekenis 'onzin, wartaal' kreeg, is te danken aan het feit dat de reeks woorden een onuitspreekbare en onverstaanbare reeks vormden, maar ook aan het feit dat de betekenis van het stukje perkament in later tijden niet meer begrepen werd.

De tweede theorie is dat de spreuk uit de Joodse mystiek uit de kabbala komt, gevormd door de woorden 'habracha' ('de zegening', een eufemisme voor vervloeking) en 'dabra', een Aramees woord voor 'pest'. Het doel was ook hier om de pest/ziekte uit te drijven. Sommigen trekken dit echter in twijfel, omdat deze wijze van bestrijden in de oudheid algemeen bekend was, en 'abracadabra' gewoon een naam voor een demon was.

Conclusie

Tja, hoe het precies zit is dus eigenlijk even geheimzinnig als het woord zelf. Eén conclusie heb ik wel kunnen trekken: het woord komt uit de Hebreeuwse sferen. Elke theorie heeft namelijk wel iets in zich wat met het Hebreeuws te maken heeft. En verder zal iedereen voor zichzelf moeten bedenken wat hij de meest aannemelijke theorie vindt, want hoe dit woord ontstaan is, zal misschien altijd wel een beetje abracadabra blijven...

Lees verder in deel 2: hokus pokus!

Ben je nou ook benieuwd geworden naar 'simsalabim' en 'sesam open u!'? Houd dan de blog goed in de gaten of subscribe in de balk rechts, zodat je een mailtje krijgt wanneer er een update komt :)

Bacterie

Bacteriën zijn overal. En ze zijn echt niet altijd slecht. Zonder bacteriën zouden we niet kunnen leven. Maar waar komt dat woord, 'bacteriën', eigenlijk vandaan? En heeft 'bacil', dat vaak als synoniem gebruikt wordt, er ook iets mee te maken?

Bacterie

Zoals zoveel woorden komt het woord 'bacterie' uit het Grieks. Het is namelijk afgeleid van 'bakteria', dat 'stok, staf' betekent. Van dat woord werd het verkleinwoord 'bakterion' gevormd, 'stokje'. Toen de bacterie met behulp van een microscoop ontdekt werd (in 1683), was dat namelijk een stokvormige bacterie.

Bacil

En ja, ook het woord 'bacil' heeft met dit 'stok' te maken. Dit woord komt echter niet uit het Grieks, maar uit het Latijn. Van 'bacillum', het verkleinwoord van 'baculum' (stok). Bacillen zijn namelijk ook stokvormig. Of kommavormig, dat kan ook. Maar waarschijnlijk speelt hier hetzelfde verhaal als bij de bacterie, dat de eerste bacil die ontdekt werd, een stokvormige was. 

Wist je trouwens dat het woord 'imbeciel' hier ook mee te maken heeft? Letterlijk betekent het zoiets als: 'iemand zonder stok'. Iemand die dus geen steun heeft en geestelijk verzwakt is. Tja, ik heb het ook niet verzonnen. 

Huilebalk

Je hebt van die woorden in het Nederlands, waar je meteen een beeld bij krijgt, maar waarvan je eigenlijk ook wel weet dat dat beeld niet kan kloppen. Woorden zoals 'luipaard', 'boterham' en 'nachtmerrie'. Ook 'huilebalk' is een voorbeeld van zo'n woord. Want ja, het is niet erg waarschijnlijk dat met dit woord ooit een 'huilende balk' werd bedoeld. Dus hoe zit dat?

Huilen en balken

Het is eigenlijk nog best logisch en simpel, als je het eenmaal maar weet. 'Huilebalk' is namelijk een samenstelling van de woorden 'huilen' en 'balken', met dat laatste woord in de betekende 'krijsen, huilen' (dus niet het balken wat een ezel doet... Ah, de beelden). Die twee woorden hadden als doel gewoon elkaar te versterken. De eerste vondst van dit woord komt uit 1612. Er was toen trouwens niet alleen het zelfstandig naamwoord 'huilebalk', maar ook het werkwoord 'huilebalken'.

Huilebalk-wistjedatjes

Je dacht misschien (net als ik) dat een huilebalk alleen een persoon is die veel of vaak huilt, maar niets is minder waar. Althans, vroeger niet. In de negentiende eeuw waren huilebalken mensen die ingehuurd werden om bij een lijk te schreien. De naam 'huilebalk' ging daarvandaan over naar de hoed van zulke mensen, een hoed met een brede rand die het gezicht van de drager kon verbergen. Lijkwagenkoetsiers hebben daarna nog lange tijd huilebalken gedragen. En wist je dat 'huilebalk' ook de betekenis 'huichelaar' kon hebben, ook naar aanleiding van deze hoed? Doordat de hoed namelijk het gezicht kon bedekken, kon je niet zien of de drager droevig was, of niet. 'Huilebalk' heeft dus een heleboel betekenissen (gehad), die wij volgens mij nu niet meer kennen of gebruiken. 

Minuut & seconde

We gebruiken de woorden 'minuut' en 'seconde' dagelijks. Ze hebben overeenkomsten: allebei zijn het tijdeenheden, Latijnse woorden en 1/60ste deel van iets anders. Toch lijken de woorden niet veel op elkaar. Tenminste, niet op het eerste gezicht. Wie weet was dat ooit anders...

Minuut

Het woord 'minuut' is afgeleid van het Franse 'minute' (1392), wat zelf weer uit het Latijnse 'minuta' kwam. Eigenlijk was dat een verkorting van het Latijnse 'pars minuta prima', wat 'eerste kleine deel' betekende. En dat klopt ook wel, want de 'minuut' is het eerste kleine deel als je een uur in 60 delen deelt. De indeling van een uur in minuten dateert uit de 15e eeuw. 

Seconde

De seconde is, zo zou je kunnen zeggen, dan het tweede kleine deel. Namelijk het deel wat je krijgt als je het eerste kleine deel (de minuut) deelt. En inderdaad, 'seconde' is ook een verkorting van 'pars minuta seconda', wat dus 'tweede kleine deel' betekent. De indeling van minuten in secondes dateert uit de 17e eeuw. 

De woorden 'minuut' en 'seconde' hebben dus toch wel wat met elkaar gemeen. Al zou het natuurlijk logischer geweest zijn als 'pars minuta prima' verkort werd tot 'prime', net als 'pars minuta secunda' verkort werd tot 'seconde'. Want 'minuut' zelf betekent eigenlijk gewoon 'klein' en verschilt daarin niet van wat een seconde is. Maar goed, in de 15e eeuw konden ze natuurlijk nog niet weten dat de minuut later ook weer onderverdeeld zou worden in secondes. Wel grappig dat je die onwetendheid dus terug kunt zien in woorden :)