Toverspreuken 3 - simsalabim & sesam open u!

Nu hokus pokus en abracadabra uitgeplozen zijn, blijven nog de toverspreuken 'simsalabim' en 'sesam open u!' over. Dit is de laatste blogpost in de serie van toverspreuken. Wat voor verhaal zit achter deze laatste twee spreuken?

Simsalabim

Het zal inmiddels geen verrassing meer zijn, maar over de herkomst van simsalabim zijn meerdere theorieën. De ene theorie stelt dat 'simsalabim' een verbastering is van het Latijnse 'similia similibus', dat 'gelijk door gelijk' betekende. Wat ze met dat 'gelijk door gelijk' bedoelden kan ik me niet zo goed voorstellen, maar het klinkt wel een beetje zweverig dus ik vind het niet verrassend dat het misschien als toverspreuk gebruikt werd.

Volgens de andere theorie komt 'simsalabim' uit het Arabisch en ontstond het in de late Middeleeuwen, vanwege het contact met moslims. Zij hadden in die tijd een wetenschappelijke en technologische voorsprong en werden daardoor als tovenaren beschouwd. De praktiserende moslims gebruikten vaak de spreuk 'bismi'llah ir-Rahman ir-Rahiem' ('in naam van God, de Barmhartige, de Genadevolle'). Dit werd in de volksmond echter als toverformule beschouwd en verbasterd tot 'simsalabim': en het geschiede.

Sesam open u!

De spreuk 'sesam open u!' is makkelijker te herleiden. Die komt namelijk uit een sprookje van Ali Baba en de veertig rovers. Ali Baba zei daar tegen een rots 'sesam open u!' waarna de rots openging en toegang gaf tot een ruimte vol goud, geld en juwelen. Dat in de spreuk het woord 'sesam' zit, is te verklaren door het feit dat aan de sesamplant vroeger in het Midden-Oosten een magische werking werd toegeschreven. Hij kon namelijk betoveringen opheffen. Een prima plant voor een toverspreuk in een sprookje dus.

De vorige delen gemist?
Deel 1: abracadabra
Deel 2: hokus pokus

Toverspreuken 2 - Hokus pokus

Het tweede deel in de serie over toverspreuken gaat over de uitspraak 'hokus pokus'. In de vorige blogpost over abracadabra werd al duidelijk dat een toverspreuk niet altijd makkelijk terug te leiden is tot waar het vandaan komt. De spreuken zijn al zó oud! Maar wie weet is de herkomst van 'hokus pokus' makkelijker te vinden. Waar komt de spreuk vandaan?

Deel 1 gemist? Lees hier alles over abracadabra.

Pseudo-Latijn

Tja, ook over dit woord zijn meerdere theorieën. De eerste theorie beweert dat 'hokus pokus' een verbastering is van 'hax pax max (deus adimax'). Dit was nep-Latijn wat goochelaars in de Middeleeuwen gebruikten om indruk te maken op hun publiek. Zelf denk ik echter niet dat deze theorie het bij het juiste eind heeft.

Katholieke mis

Volgens de tweede theorie, de theorie die ik geneigd ben te geloven, is 'hokus pokus' ontstaan tijdens de Middeleeuwen uit het Latijn dat tijdens een katholieke mis werd gebruikt, en wel bij de viering van de eucharisatie. Dan werden namelijk de woorden 'hoc est enim corpus meum' (dit is immers mijn lichaam) uitgesproken, waarbij de priester het brood brak. Het brood veranderde dan in het lichaam van Christus. In onze tijd heeft de Rooms-Katholieke kerk meer aandacht voor het geestelijke aspect van deze wezensverandering, maar in de Middeleeuwen werd het gezien als magisch ritueel, waarbij het brood werkelijk in het lichaam van Christus veranderde. 

Het magische werd versterkt doordat de priester met zijn rug naar de menigte stond en de gelovigen niet konden zien wat er gebeurde tijdens het uitspreken van deze woorden. Bovendien begreep de gemiddelde burger geen Latijn, met als gevolg dat deze zin al gauw opgevat werd als een toverspreuk en verbasterd werd tot 'hokus pokus'.

Hokus pokus ... pilatus pas!

En waarom ik nou deze tweede theorie geloofwaardiger vind dan de eerste? Daar heb ik eigenlijk twee redenen voor. Niet alleen vraagt het redelijk wat voorstellingsvermogen om 'hax pax max' van de eerste theorie te zien verbasteren in 'hokus pokus', ook geeft deze eerste theorie geen verklaring voor 'pilatus pas', wat vaak enthousiast achter 'hokus pokus' aan wordt gegooid. De tweede theorie daarentegen geeft een waterdichte reden. Want wat werd er na 'hoc est enim corpum meum' uitgesproken in de mis? Juist, 'sub Pontio Pilato passus est' (die onder Pontius Pilatus geleden heeft). 

Zo klaar als een klontje. Weer een toverspreuk ontgoocheld!

Ben je nou ook benieuwd geworden naar 'simsalabim' en 'sesam open u'? Houd dan de blog goed in de gaten of subscribe in de balk rechts, zodat je een mailtje krijgt wanneer er een update komt :)

Toverspreuken 1 - Abracadabra

In het Nederlands hebben we verschillende vaststaande spreuken die betrekking hebben op toveren. De meest bekende zijn 'abracadabra', 'simsalabim', 'hokus pokus' en 'sesam open u!'. De spreuken mogen dan wel Nederlands zijn, de meesten klinken totaal niet Nederlands. Dus wat betekenen ze precies en waar komen ze vandaan? Om de blogposts niet te lang te maken, zal dit een serie worden van verschillende blogposts, waarin ik alle vier de spreuken zal behandelen. Deze eerste blogpost gaat over 'abracadabra'. Met dank aan Margreet voor de leuke suggestie!

Creëren zoals het woord

De oorsprong van 'abracadabra' is niet helemaal goed bekend. Er zijn verschillende theorieën over. Een eerste theorie is dat de spreuk uit het Hebreeuws komt. Of liever, uit het Aramees, van de woorden 'אברא כדברא', die vaak vertaald worden met 'ik creëer terwijl/doordat ik spreek', maar eigenlijk beter vertaald zouden zijn met 'ik creëer zoals het woord'. Dit klinkt als een aannemelijke theorie voor deze toverspreuk, maar lijkt toch niet helemaal te kloppen. Van deze woorden wordt namelijk vaak gedacht dat ze uitgesproken werden als 'abera kedabera' en zo zouden ze in modern Hebreeuws ook uitgesproken worden, maar vroeger zou het eigenlijk uitgesproken zijn als 'ebra kidbera'. En dat lijkt toch al een stuk minder op 'abracadabra'.  

Geneeskrachtige werking

Naast deze theorie zijn er nog twee andere theorieën, die allebei met geneeskrachtige werking te maken hebben. Een van die theorieën is dat de spreuk een machtswoord is uit de gnostische sekte van Basilides (125 n.C.). Deze gnostieken hebben het woord gevormd uit 'Abraxas' (de naam van de oppergod van de Basilidianen) en 'dabar' (dat 'woord' betekent in het Hebreeuws). Ze schreven het op zo'n manier op een stuk perkament:

a b r a c a d a b r a

a b r a c a d a b r

a b r a c a d a b

a b r a c a d a

a b r a c a d

a b r a c a

a b r a c

a b r a

a b r

a b

a

En vervolgens hingen ze het om de hals van een zieke. Het betekende letterlijk: 'het is genezen', of 'vlucht als deze woorden'. Deze manier van ziekte verdrijven is voor het eerst aangetroffen in een boek uit 200 n.C., van Serenus Sammonicus, een man die in Rome de geneeskunst uitoefende. In de manier waarop de letters geplaatst zijn kun je ook het denkbeeld van verminderen herkennen. Dat de spreuk later de betekenis 'onzin, wartaal' kreeg, is te danken aan het feit dat de reeks woorden een onuitspreekbare en onverstaanbare reeks vormden, maar ook aan het feit dat de betekenis van het stukje perkament in later tijden niet meer begrepen werd.

De tweede theorie is dat de spreuk uit de Joodse mystiek uit de kabbala komt, gevormd door de woorden 'habracha' ('de zegening', een eufemisme voor vervloeking) en 'dabra', een Aramees woord voor 'pest'. Het doel was ook hier om de pest/ziekte uit te drijven. Sommigen trekken dit echter in twijfel, omdat deze wijze van bestrijden in de oudheid algemeen bekend was, en 'abracadabra' gewoon een naam voor een demon was.

Conclusie

Tja, hoe het precies zit is dus eigenlijk even geheimzinnig als het woord zelf. Eén conclusie heb ik wel kunnen trekken: het woord komt uit de Hebreeuwse sferen. Elke theorie heeft namelijk wel iets in zich wat met het Hebreeuws te maken heeft. En verder zal iedereen voor zichzelf moeten bedenken wat hij de meest aannemelijke theorie vindt, want hoe dit woord ontstaan is, zal misschien altijd wel een beetje abracadabra blijven...

Lees verder in deel 2: hokus pokus!

Ben je nou ook benieuwd geworden naar 'simsalabim' en 'sesam open u!'? Houd dan de blog goed in de gaten of subscribe in de balk rechts, zodat je een mailtje krijgt wanneer er een update komt :)

Klaar is kees!

Je hoort het vaak genoeg: klaar is Kees. Of met een andere naam, om het persoonlijker te maken. Waarom heeft Kees zo'n standaard plekje veroverd in de taal? En kun je 'Kees' eigenlijk wel vervangen door een andere naam?

Kaas

Hoewel het inmiddels wel zo opgevat wordt, is 'Kees' niet een eigennaam in deze uitroep. Het is namelijk een dialectvorm van 'kaas'. 'Klaar is kees' betekent dus letterlijk 'klaar is de kaas', oftewel, 'het werk is af'.

Woordspeling

Toch waren degenen die deze uitroep in omloop brachten zich waarschijnlijk ook wel bewust van de dubbele betekenis van 'Kees'. Een bewijs daarvoor is dat de zegswijze in het Nederduitsch als volgt ging: do wêr de Kâs klâr en klâr is d' Kês. Oftewel: toen was de kaas klaar en klaar is de kaas/Kees. Dat de uitdrukking 'klaar is Kees' is geworden, is dus eigenlijk gewoon een woordgrapje geweest. Dus ja, je kunt het vervangen door een andere naam, zolang je daarmee maar niet bedoelt dat diegene als kaas is :)

Vaarwel

Als je tegen iemand 'vaarwel' zegt, associëren wij dat al gauw met een situatie waarin je diegene voor een hele lange tijd niet zal zien, of zelfs nooit meer. Voor ons is het dus best een zwaarbeladen woord. Maar is dat wel waar het voor bedoeld is?

Varen = gaan

Velen zullen, als je het woord in tweeën splitst, denken aan 'varen'. Het had ook best heel goed een afscheidsgroet van zeelui kunnen zijn ('vaar wel!'), maar dit is niet het geval. Dat 'vaar' (oorspronkelijk was het 'vaart') komt van 'varen' dat vroeger de betekenis 'gaan' had. Dat het 'gaan' betekende zie je nog terug in woorden als 'hemelvaart', 'bedevaart' en 'voortvarend'. Vroeger vroegen mensen ook aan elkaar: 'hoe vaart u?'. De letterlijke betekenis van 'vaarwel' was dus gewoon: 'ga goed'.

Het ga je goed!

Eigenlijk zouden we deze kreet dus in veel meer situaties kunnen gebruiken dan we nu doen. Je zou het gewoon in de supermarkt kunnen zeggen tegen iemand waarmee je net een praatje hebt gemaakt. Of als je naar huis gaat na een gezellig avondje bij vrienden. Maar het woord heeft door de tijd heen een heel wat diepgaandere betekenis dan 'ga goed' gekregen en daarom is het niet zo'n goed idee om het zomaar overal te gaan roepen. Laten we het maar gewoon bij de vorm houden die wij nu nog voor de letterlijke betekenis van 'vaarwel' hebben (waar overigens dat 'gaan' uit de vorige alinea ook nog in zit): 'het ga je goed!'