Oost-Indisch doof

Albert vroeg zich af waar de uitdrukking 'Oost-Indisch doof' vandaan komt. Dit wordt gezegd als iemand net doet alsof hij iets niet heeft gehoord, terwijl hij het eigenlijk wel heeft gehoord. Het is dus eigenlijk gewoon selectief luisteren. Waarom noemen we het zo?

Koloniaal verleden

De uitdrukking heeft te maken met het koloniale verleden van Nederland. Oost-Indië, beter bekend als Nederlands-Indië, was namelijk een paar honderd jaar een kolonie van Nederland. Er zijn echter drie theorieën hoe deze uitdrukking ontstaan is. 

Beleefdheid

De uitdrukking 'Oost-Indisch doof' heeft mogelijk te maken met het feit dat het voor Indiërs onbeleefd was om 'nee' te zeggen volgens hun traditie (de 'adat'). Door net te doen alsof ze je niet hoorden, konden ze tijd winnen om te onderhandelen of gewoon om geen 'nee' te hoeven zeggen. Ook zouden de Indische vorsten zich bewust van de domme houden bij onderhandelingen met Nederland, om uitstel te winnen.

Traagheid

Er wordt ook wel beweerd dat arbeiders op de plantages bewust niet luisterden naar hun Nederlandse opdrachtgevers. Dit zou te wijten zijn aan 'hun natuurlijke traagheid door de hete luchtsgesteldheid', zoals vermeld wordt in het Spreekwoordenboek der Nederlandsche taal uit 1858.

Test

De laatste verklaring stelt dat het 'Oost-Indisch doof' zijn niet sloeg op de Indiërs, maar op de Nederlanders zelf, en in het bijzonder de matrozen. Zo zouden zij bij thuiskomst uit Nederlands-Indië net doen alsof ze doof waren, om te testen of hun familie nog wel echt blij was om hun te zien. Ook zou er de uitdrukking 'Oost-Indisch arm' hebben bestaan, waarbij de matrozen net deden of ze arm waren. 

Welke verklaring het bij het juiste eind heeft is moeilijk te zeggen. Misschien zit er in alle drie wel een kern van waarheid. Eén ding is zeker: het koloniale verleden laat ons nog steeds niet met rust, ook niet in de taal. 

Voor spek en bonen

Als je 'voor spek en bonen' meedoet, betekent het dat je niet echt serieus meedoet. Een doodgewone uitdrukking in het Nederlands. Maar eigenlijk is het best gek, als je er even bij stil staat. Want waarom spek en bonen?

Loon

Waarschijnlijk betekent de uitdrukking oorspronkelijk 'geen loon maar alleen de kost verdienen'. Mensen die 'voor spek en bonen' werkten, kregen dus geen geld maar alleen een stevig maal, bestaande uit, jawel, spek en bonen.

Niet serieus meedoen

Hoe is de betekenis die wij nu kennen, namelijk 'niet serieus meedoen', dan ontstaan? Mensen die eten als loon kregen in plaats van geld, hadden waarschijnlijk niet de beste banen of de hoogste functies. Als je het zo bekijkt deden ze dus niet echt serieus mee. Na verloop van tijd is de betekenis algemener geworden en nu slaat de uitdrukking niet meer alleen op de banenwereld, maar kan het bij alle onderwerpen gebruikt worden.

Van wanten weten

En opeens is het dan toch echt weer kouder weer. De uitdrukking 'van wanten weten' (goed op de hoogte zijn van iets) past hier wel bij. Tenminste zo lijkt het. Maar waarom zou je iets van 'wanten' in de zin van 'handschoenen' moeten weten om goed op de hoogte te zijn? Worden met die 'wanten' wel handschoenen bedoeld? Of zit er meer achter de uitdrukking?

Want

'Wanten' in deze uitdrukking komt inderdaad niet van 'wanten' in de zin van 'handschoenen'. Het komt ook niet van 'wanten' in de zin van 'wantluizen', zoals wel eens gesuggereerd wordt. Waar het waarschijnlijk wel op slaat, is op het oude woord 'want', dat 'tuig' betekende en vroeger ook in het meervoud voorkwam. Je zou dus ook wel kunnen zeggen 'van tuigen weten'.

Andere uitdrukkingen

Dit maakt het al logischer, want tuigen zijn een stuk ingewikkelder dan handschoenen. Als iemand 'van tuigen wist' was hij er blijkbaar goed van op de hoogte hoe een tuig (bijvoorbeeld bij een trekdier, of tuigen op een zeilschip) werkt en in elkaar zit. Die betekenis 'op de hoogte zijn' is later algemener geworden. Dat het inderdaad waarschijnlijk met 'tuig' te maken heeft, is ook terug te zien aan andere uitdrukkingen die vroeger bestonden, namelijk 'zijn want kennen' en 'de wanten stellen'. Ook hier wordt 'tuig' bedoeld als er staat 'want'. Dit wordt nog verder ondersteund doordat er in het Engels de uitdrukking 'to know the ropes' ('de koorden/het tuig kennen') bestaat. De overeenkomst is niet te missen.

Op stel en sprong

Dit keer maar weer eens een uitdrukking. Sifra vroeg zich namelijk af waar 'op stel en sprong' vandaan komt. Deze uitdrukking heeft de betekenis 'binnen korte tijd, meteen'. Soms heeft het ook de negatieve bijbetekenis 'ongeduldig' (het moest allemaal weer op stel en sprong gebeuren...). Maar wat heeft dat met 'stel' en een 'sprong' te maken?

Op stel

Het eerste deel 'op stel' komt waarschijnlijk van het werkwoord '(zich) stellen' oftewel '(zich) plaatsen'. De uitdrukking was overigens vroeger niet 'op stel en sprong', maar 'op een stel en (een) sprong' en kwam al voor in de zeventiende eeuw.

Stel en sprong

'Op stel en sprong' betekende oorspronkelijk dus waarschijnlijk zoiets als 'de tijd die nodig is om klaar te gaan staan en te springen'. Daar was maar een erg korte tijd voor nodig, vandaar de betekenis 'meteen' die eruit voortgekomen is. Bedankt voor je suggestie Sifra!

In de maling nemen

Albert vroeg zich laatst af waar 'in de maling nemen' vandaan komt. Deze uitdrukking gebruiken we vaak genoeg, maar zoals bij zoveel woorden en uitdrukkingen kunnen we niet echt uitleggen waarom we het nou juist zo noemen. Maar daarvoor is deze blog er :)

Andere uitdrukkingen

Verrassend genoeg waren er vroeger nog een paar andere uitdrukkingen die ook het woord 'maling' gebruikten. Dit waren:

- iemand in de maling houden: iemand in de onzekerheid, verwarring houden of laten

- in de maling geraken: in de war raken

- uit de maling zijn: uit de nood zijn (bijvoorbeeld in de zin 'had ik maar iets, dan was ik al zo uit de maling!')

Inmiddels kennen we alleen de uitdrukking 'iemand in de maling nemen', hoewel die blijkbaar vroeger nog niet gebruikt werd.

Maling

Maar wat is de overeenkomst tussen deze uitdrukkingen? Met het woord 'maling' wordt in ieder geval een (maal)stroom of draaikolk (van gedachten) bedoeld. Pas deze betekenis maar eens toe op de drie hierboven genoemde oude uitdrukkingen, dan zie je dat het inderdaad steeds om een maalstroom van gedachten ging.

Onze uitdrukking 'in de maling nemen' heeft dus waarschijnlijk zoiets te betekenen als 'op zo'n manier met iemand omgaan dat hij in een maalstroom van gedachten komt', wat er eigenlijk op neerkomt dat diegene niet meer weet waar hij aan toe is. En dat raakt wel aan de betekenis die wij nu hebben voor 'in de maling nemen'. Bedankt voor je suggestie Albert!

Ik ken mijn pappenheimers

Maar eens een uitdrukking dit keer! Het is niet een heel veel gebruikte, maar wel een vreemde: 'ik ken mijn pappenheimers'. De betekenis daarvan is 'ik weet wat ik aan deze mensen heb, ik ken mijn mensen'. Hoe is deze uitdrukking ontstaan? Albert vroeg het zich af. Weer een leuke suggestie!

Wallensteins Tod

De uitdrukking heeft te maken met een toneelstuk over de Dertigjarige Oorlog (van 1618-1648). Een van de veldheren in die oorlog was graaf Gottfried Henrich zu Pappenheim. In dit toneelstuk speelden caveleriesoldaten van graaf Pappenheim een rol. Het toneelstuk, in 1799 opgevoerd, heette Wallensteins Tod.

Pappenheimers

Zoals de naam van het toneelstuk al doet vermoeden, ging het stuk vooral over baron Wallenstein. Ook dit was een veldheer in de Dertigjarige Oorlog. Op een gegeven moment werd hij echter beschuldigd van samenwerking met de vijand. Maar Pappenheim, die al twee keer eerder Wallenstein ten hulp was gekomen bij belangrijke manoeuvres, liet zijn soldaten aan Wallenstein meedelen dat zij hem niet voor een landverrader hielden. Daarop riep Wallenstein in het toneelstuk blij uit: 'daran erkenn' ich meine Pappenheimer!' Oftewel: 'daaraan herken ik mijn pappenheimers, zo ken ik jullie!'

Rijke stinkerd

Als we iemand een 'rijke stinkerd' noemen, menen we het meestal niet serieus. Het is gewoon een uitdrukking. Maar waarom noemen we iemand die rijk is ook weleens een 'rijke stinkerd'? Hoe is die uitdrukking ontstaan?

Stinkend rijk

Er zijn wel drie verklaringen voor deze uitdrukking. Volgens de eerste houdt 'rijke stinkerd' verband met 'stinkend rijk' en heeft 'stinken' hier de betekenis 'afkeer wekkend'. Hetzelfde 'stinkend' als in 'stinkend jaloers' of 'stinkend brutaal'. 

Stinkende parfum

De tweede verklaring zegt dat de uitdrukking is ontstaan doordat rijke mensen de neiging hadden zich met parfum te bespuiten in plaats van zich te reinigen. Hierdoor zou een doordringende geur ontstaan die als stinkend werd ervaren. 

Rijke doden

De derde verklaring, die ik geneigd ben te geloven, heeft te maken met de gewoontes die er vroeger waren wat betreft begraven. Arme mensen werden buiten op het kerkhof begraven, maar de rijken konden zich iets "beters" veroorloven. Zij werden begraven in de kerk onder de vloer. Het liefst zo dicht mogelijk bij het altaar, want dan zou de heiligheid daarvan op de overledene stralen. De graven in de kerk werden echter niet geruimd en doordat de vloerstenen steeds opgelicht werden, sloten ze na verloop van tijd niet meer goed aan. Je kunt je voorstellen dat, afhankelijk van het weer, er niet altijd een lekkere geur in de kerk hing. De rijken gingen letterlijk stinken. 

Toverspreuken 3 - simsalabim & sesam open u!

Nu hokus pokus en abracadabra uitgeplozen zijn, blijven nog de toverspreuken 'simsalabim' en 'sesam open u!' over. Dit is de laatste blogpost in de serie van toverspreuken. Wat voor verhaal zit achter deze laatste twee spreuken?

Simsalabim

Het zal inmiddels geen verrassing meer zijn, maar over de herkomst van simsalabim zijn meerdere theorieën. De ene theorie stelt dat 'simsalabim' een verbastering is van het Latijnse 'similia similibus', dat 'gelijk door gelijk' betekende. Wat ze met dat 'gelijk door gelijk' bedoelden kan ik me niet zo goed voorstellen, maar het klinkt wel een beetje zweverig dus ik vind het niet verrassend dat het misschien als toverspreuk gebruikt werd.

Volgens de andere theorie komt 'simsalabim' uit het Arabisch en ontstond het in de late Middeleeuwen, vanwege het contact met moslims. Zij hadden in die tijd een wetenschappelijke en technologische voorsprong en werden daardoor als tovenaren beschouwd. De praktiserende moslims gebruikten vaak de spreuk 'bismi'llah ir-Rahman ir-Rahiem' ('in naam van God, de Barmhartige, de Genadevolle'). Dit werd in de volksmond echter als toverformule beschouwd en verbasterd tot 'simsalabim': en het geschiede.

Sesam open u!

De spreuk 'sesam open u!' is makkelijker te herleiden. Die komt namelijk uit een sprookje van Ali Baba en de veertig rovers. Ali Baba zei daar tegen een rots 'sesam open u!' waarna de rots openging en toegang gaf tot een ruimte vol goud, geld en juwelen. Dat in de spreuk het woord 'sesam' zit, is te verklaren door het feit dat aan de sesamplant vroeger in het Midden-Oosten een magische werking werd toegeschreven. Hij kon namelijk betoveringen opheffen. Een prima plant voor een toverspreuk in een sprookje dus.

De vorige delen gemist?
Deel 1: abracadabra
Deel 2: hokus pokus

Toverspreuken 2 - Hokus pokus

Het tweede deel in de serie over toverspreuken gaat over de uitspraak 'hokus pokus'. In de vorige blogpost over abracadabra werd al duidelijk dat een toverspreuk niet altijd makkelijk terug te leiden is tot waar het vandaan komt. De spreuken zijn al zó oud! Maar wie weet is de herkomst van 'hokus pokus' makkelijker te vinden. Waar komt de spreuk vandaan?

Deel 1 gemist? Lees hier alles over abracadabra.

Pseudo-Latijn

Tja, ook over dit woord zijn meerdere theorieën. De eerste theorie beweert dat 'hokus pokus' een verbastering is van 'hax pax max (deus adimax'). Dit was nep-Latijn wat goochelaars in de Middeleeuwen gebruikten om indruk te maken op hun publiek. Zelf denk ik echter niet dat deze theorie het bij het juiste eind heeft.

Katholieke mis

Volgens de tweede theorie, de theorie die ik geneigd ben te geloven, is 'hokus pokus' ontstaan tijdens de Middeleeuwen uit het Latijn dat tijdens een katholieke mis werd gebruikt, en wel bij de viering van de eucharisatie. Dan werden namelijk de woorden 'hoc est enim corpus meum' (dit is immers mijn lichaam) uitgesproken, waarbij de priester het brood brak. Het brood veranderde dan in het lichaam van Christus. In onze tijd heeft de Rooms-Katholieke kerk meer aandacht voor het geestelijke aspect van deze wezensverandering, maar in de Middeleeuwen werd het gezien als magisch ritueel, waarbij het brood werkelijk in het lichaam van Christus veranderde. 

Het magische werd versterkt doordat de priester met zijn rug naar de menigte stond en de gelovigen niet konden zien wat er gebeurde tijdens het uitspreken van deze woorden. Bovendien begreep de gemiddelde burger geen Latijn, met als gevolg dat deze zin al gauw opgevat werd als een toverspreuk en verbasterd werd tot 'hokus pokus'.

Hokus pokus ... pilatus pas!

En waarom ik nou deze tweede theorie geloofwaardiger vind dan de eerste? Daar heb ik eigenlijk twee redenen voor. Niet alleen vraagt het redelijk wat voorstellingsvermogen om 'hax pax max' van de eerste theorie te zien verbasteren in 'hokus pokus', ook geeft deze eerste theorie geen verklaring voor 'pilatus pas', wat vaak enthousiast achter 'hokus pokus' aan wordt gegooid. De tweede theorie daarentegen geeft een waterdichte reden. Want wat werd er na 'hoc est enim corpum meum' uitgesproken in de mis? Juist, 'sub Pontio Pilato passus est' (die onder Pontius Pilatus geleden heeft). 

Zo klaar als een klontje. Weer een toverspreuk ontgoocheld!

Ben je nou ook benieuwd geworden naar 'simsalabim' en 'sesam open u'? Houd dan de blog goed in de gaten of subscribe in de balk rechts, zodat je een mailtje krijgt wanneer er een update komt :)

Toverspreuken 1 - Abracadabra

In het Nederlands hebben we verschillende vaststaande spreuken die betrekking hebben op toveren. De meest bekende zijn 'abracadabra', 'simsalabim', 'hokus pokus' en 'sesam open u!'. De spreuken mogen dan wel Nederlands zijn, de meesten klinken totaal niet Nederlands. Dus wat betekenen ze precies en waar komen ze vandaan? Om de blogposts niet te lang te maken, zal dit een serie worden van verschillende blogposts, waarin ik alle vier de spreuken zal behandelen. Deze eerste blogpost gaat over 'abracadabra'. Met dank aan Margreet voor de leuke suggestie!

Creëren zoals het woord

De oorsprong van 'abracadabra' is niet helemaal goed bekend. Er zijn verschillende theorieën over. Een eerste theorie is dat de spreuk uit het Hebreeuws komt. Of liever, uit het Aramees, van de woorden 'אברא כדברא', die vaak vertaald worden met 'ik creëer terwijl/doordat ik spreek', maar eigenlijk beter vertaald zouden zijn met 'ik creëer zoals het woord'. Dit klinkt als een aannemelijke theorie voor deze toverspreuk, maar lijkt toch niet helemaal te kloppen. Van deze woorden wordt namelijk vaak gedacht dat ze uitgesproken werden als 'abera kedabera' en zo zouden ze in modern Hebreeuws ook uitgesproken worden, maar vroeger zou het eigenlijk uitgesproken zijn als 'ebra kidbera'. En dat lijkt toch al een stuk minder op 'abracadabra'.  

Geneeskrachtige werking

Naast deze theorie zijn er nog twee andere theorieën, die allebei met geneeskrachtige werking te maken hebben. Een van die theorieën is dat de spreuk een machtswoord is uit de gnostische sekte van Basilides (125 n.C.). Deze gnostieken hebben het woord gevormd uit 'Abraxas' (de naam van de oppergod van de Basilidianen) en 'dabar' (dat 'woord' betekent in het Hebreeuws). Ze schreven het op zo'n manier op een stuk perkament:

a b r a c a d a b r a

a b r a c a d a b r

a b r a c a d a b

a b r a c a d a

a b r a c a d

a b r a c a

a b r a c

a b r a

a b r

a b

a

En vervolgens hingen ze het om de hals van een zieke. Het betekende letterlijk: 'het is genezen', of 'vlucht als deze woorden'. Deze manier van ziekte verdrijven is voor het eerst aangetroffen in een boek uit 200 n.C., van Serenus Sammonicus, een man die in Rome de geneeskunst uitoefende. In de manier waarop de letters geplaatst zijn kun je ook het denkbeeld van verminderen herkennen. Dat de spreuk later de betekenis 'onzin, wartaal' kreeg, is te danken aan het feit dat de reeks woorden een onuitspreekbare en onverstaanbare reeks vormden, maar ook aan het feit dat de betekenis van het stukje perkament in later tijden niet meer begrepen werd.

De tweede theorie is dat de spreuk uit de Joodse mystiek uit de kabbala komt, gevormd door de woorden 'habracha' ('de zegening', een eufemisme voor vervloeking) en 'dabra', een Aramees woord voor 'pest'. Het doel was ook hier om de pest/ziekte uit te drijven. Sommigen trekken dit echter in twijfel, omdat deze wijze van bestrijden in de oudheid algemeen bekend was, en 'abracadabra' gewoon een naam voor een demon was.

Conclusie

Tja, hoe het precies zit is dus eigenlijk even geheimzinnig als het woord zelf. Eén conclusie heb ik wel kunnen trekken: het woord komt uit de Hebreeuwse sferen. Elke theorie heeft namelijk wel iets in zich wat met het Hebreeuws te maken heeft. En verder zal iedereen voor zichzelf moeten bedenken wat hij de meest aannemelijke theorie vindt, want hoe dit woord ontstaan is, zal misschien altijd wel een beetje abracadabra blijven...

Lees verder in deel 2: hokus pokus!

Ben je nou ook benieuwd geworden naar 'simsalabim' en 'sesam open u!'? Houd dan de blog goed in de gaten of subscribe in de balk rechts, zodat je een mailtje krijgt wanneer er een update komt :)

Beslagen (ten ijs komen)

Eveline vroeg zich af waar het woord 'beslagen' vandaan komt. Waarom noemen we iets 'beslagen' als het met een vochtige waas bedekt is? Het is inderdaad best raar als je erover nadenkt, dus ik vond het een goed idee om het uit te zoeken. En om het gelijk maar helemaal af te maken, heb ik ook de etymologie van het spreekwoord 'beslagen ten ijs komen' even uitgezocht. Bedankt voor je suggestie Eveline!

Beslaan

'Beslagen' is natuurlijk het voltooid deelwoord van het werkwoord 'beslaan'. Dit was vroeger (1460) 'beslaen' en sloeg op het beslaan van de hoeven van paarden. Die werden met hoefijzers 'beslagen'. Maar ook eerder (1230) kwam het woord al voor, bijvoorbeeld in 'hi dů si beslůch in sine cleider' (hij sloeg toen zijn kleren om haar heen). Of in 'met goude beslegen', wat 'met goud beslagen, bedekt' betekende (1350). De grondbetekenis van dit woord is dus eigenlijk 'bedekken'. En daarvandaan is het verband naar 'beslagen ramen' niet meer zo moeilijk te leggen. Die ramen zijn namelijk ook 'bedekt' met iets.

Beslagen ten ijs komen

En hoe zit het dan met die uitdrukking? Nou, hier slaat dat 'beslagen' weer terug op het 'beslaen' van paarden. Paarden zouden zonder goede hoefijzers niet goed over ijs kunnen lopen. Maar als ze 'beslagen ten ijs kwamen', dus met goede scherpe hoefijzers, dan konden ze wel over het ijs lopen. Dan waren ze goed voorbereid. En dat is nog steeds de betekenis van de uitdrukking.

(O ja, en 'beslag' als in 'pannenkoekenbeslag' heeft natuurlijk niks met 'bedekken' te maken, dat heeft gewoon met 'slaan' te maken; je 'slaat' (klopt) namelijk door het mengsel heen om het te mengen...)

Zo gek als een deur

Dit keer maar weer eens een uitdrukking. De derde vorm van beeldspraak alweer (de eerste twee staan hier en hier). Elianne was heel erg nieuwsgierig waarom we 'zo gek als een deur' zeggen. Zit hier nog een logica achter of is degene die dat zegt eigenlijk zelf gewoon zo gek als een deur?

Twee deuren

De ontwikkeling van deze uitdrukking is vrij ingewikkeld. Om het zo makkelijk mogelijk te houden, moet je eerst weten dat het woord 'deur' met de betekenis die wij nu kennen, afstamt van het Gotische 'dauro'. Het woord 'deur' dat in de uitdrukking 'zo gek als een deur' wordt gebruikt, komt echter van het Middelnederlandse 'dore'. 

Dore

Tot hier is het nog vrij logisch. Het probleem is alleen dat 'dore' in die tijd een homoniem was. Een woord met twee betekenissen. Het betekende niet alleen 'nar, zot', maar ook net als het Gotische 'dauro' gewoon 'deur'. Dit zie je nog terug in het Duitse 'der Tor', wat zowel 'dwaas' als 'deur' betekent. Door de eeuwen heen is het 'dore' in de uitdrukking verbasterd tot 'deur', wat hetzelfde woord is als dat wij afgeleid hebben van 'dauro' (volg je het nog?). Het lijkt nu misschien alsof wij nog maar één betekenis voor 'deur' hebben, namelijk 'iets dat open en dicht kan', maar eigenlijk is dit dus niet waar. De betekenis 'dwaas' bestaat ook nog steeds, namelijk in dit spreekwoord. Dat we die betekenis niet meer (her)kennen is vrij logisch omdat het maar zó ontzettend weinig gebruikt wordt. En daardoor krijg je dit soort vragen die zomaar in je hoofd opborrelen, waarom zeggen we dit of dat zo? In ieder geval is er nu weer één van die mysteries opgelost. Bedankt voor je suggestie Elianne!

Oogappel

Sifra vroeg of ik wilde uitzoeken waar het woord 'oogappel' vandaan komt. Dat heb ik gedaan, maar het heeft eigenlijk een veel minder ingewikkelde uitkomst dan ik had verwacht!

Bijbel

Het woord 'oogappel' komt namelijk uit de Bijbel, zoals wel meer woorden en uitdrukkingen in het Nederlands. Voor ons betekent 'oogappel' als je het figuurlijk gebruikt zoiets als 'het dierbaarste wat je bezit'. In Zacharias 2:8 vind je dit terug: 'want wie u aanraakt, raakt Zijn oogappel aan'. 

Algemene taal

Ook in de Bijbel had het dus al de betekenis 'het dierbaarste wat je bezit'. Dit gebruik is uiteindelijk doorgedrongen tot de algemene taal. Dat het bestaat uit 'oog' en 'appel' is te verklaren door de ronde vorm van je oogappel, vergelijkbaar met een appel. Maar ook al heeft dit woord dus niet echt een heel spectaculaire ontwikkeling, het is toch leuk om te weten. Zo zie je de eeuwenlange christelijke cultuur van Nederland ook terug in onze taal.

In de aap gelogeerd zijn

Ik ben gek op spreekwoorden, gezegden, zegswijzen, uitdrukkingen en alle andere vormen van taal die een beeld opwekken. Ze maken een stuk tekst gelijk een stuk leuker. Denk bijvoorbeeld aan 'als de kat van huis is, dansen de muizen', 'met een hete aardappel in de keel praten', of 'iets in één adem uitlezen'. Ik weet niet hoe dat bij jullie is, maar ik krijg gelijk een beeld in mijn hoofd van wat er letterlijk staat (dat maakt het juist zo leuk, zie je al blije muisjes of iemand met een hete aardappel in z'n keel voor je?). Helaas zijn er ook formuleringen waarmee ik niet echt iets kan en daar is 'in de aap gelogeerd zijn' een voorbeeld van. Eens kijken of we dat kunnen veranderen :)

In 't Aepjen

Deze uitdrukking gaat terug tot de tijd dat er in Amsterdam een café was dat 'in 't Aepjen' heette. Dat café bestaat trouwens nog steeds, aan de Zeedijk. Het is één van de twee nog bestaande laat-Middeleeuwse houten huizen in Amsterdam. De naam van het café zou ontstaan zijn doordat de vroegere eigenaar hier apen hield. Je kon hier ook slapen, waardoor de uitdrukking 'in de aap gelogeerd zijn' ontstaan is.

Een vervelende situatie

Maar hoe zit het dan met de betekenis 'in een vervelende situatie gekomen zijn', die wij nu voor de uitdrukking gebruiken? Hier zijn meerdere verklaringen voor.
De eerste is dat er veel ongedierte was in dat logement (door de apen die er gehouden werden), wat natuurlijk voor vervelende situaties zorgde als je dacht daar lekker te kunnen gaan slapen.
Een andere verklaring, die misschien wel met de eerste te maken heeft, is dat veel van de matrozen die in 'in 't Aepjen' gelogeerd hadden niet meer terug keerden van de barre reis naar Oost-Indië. Natuurlijk werden sowieso altijd veel matrozen slachtoffer van de barre omstandigheden aan boord, maar als je in 'in 't Aepjen' gelogeerd had, slonk de kans dat je Amsterdam nog een keer zou zien aanzienlijk. Ook hier zien we dus dat in 'in 't Aepjen' logeren nare gevolgen had.
De derde en laatste verklaring is dat er veel mensen werden aangetrokken door de ronselaars van de VOC die in het café zaten. Die lieten de alcohol namelijk flink stromen, maar wilden daarmee bereiken dat hun slachtoffers hun handtekening onder het contract zouden zetten. Dat de situatie er dan inderdaad niet al te rooskleurig uitzag als je 's ochtends wakker werd hoef ik je natuurlijk niet uit te leggen.
Drie verschillende verklaringen dus. Voor mijn gevoel ligt de derde het dichtst bij de betekenis die wij nu nog kennen voor deze uitdrukking, maar de verklaringen sluiten elkaar niet uit. Misschien zijn ze alle drie wel waar. Ik hoef het in ieder geval nooit meer zonder beeld te stellen als ik 'in de aap gelogeerd zijn' tegenkom!