Bevallen

We kennen het in twee betekenissen: 'een kind krijgen' en 'behagen'. Waarom heeft 'bevallen' beide betekenissen? Hebben ze iets met elkaar te maken?

Baren

Beide betekenissen hebben zeker met elkaar te maken, want ze komen van hetzelfde 'bevallen'. Dit betekende vroeger 'vallen, op iets neervallen'. De betekenis 'een kind baren' komt van het middelnederlandse 'bevallen ende van enen kinde genesen', dat 'te bed gaan liggen en van een kind verlost worden' betekende. Dit is uiteindelijk ingekort tot 'bevallen', wat wij nu niet alleen meer opvatten als 'op bed gaan liggen', maar ook als 'een kind baren'.

Behagen

De betekenis 'behagen' komt waarschijnlijk van de uitdrukking 'het bevallet mi wale' (het lot valt gunstig voor mij). Dit werd gezegd bij het dobbelen, als de dobbelsteen goed terecht kwam. Het schijnt uit het oude krijgersleven te komen, waarin de buit door het lot verdeeld werd. Vanuit die betekenis is het niet zo'n grote stap naar 'goed bekomen, behagen', zoals wij het nu kennen.

Balen

Het woord 'balen' gebruiken wij op twee manieren. Het kan als werkwoord gebruikt worden ('dat is echt balen', 'ik baal ervan', 'balen!') Maar we kennen ook het zelfstandige naamwoord 'balen', zoals in 'balen stro'. Zit hier een verband tussen?

Balen tabak

Voordat het werkwoord 'balen' bestond, werd er ook wel een uitdrukking gebruikt om aan te geven dat je ergens niet blij mee was. Dit was de uitdrukking 'ik heb er tabak van'. Tabak stond vroeger (vanaf de 17e eeuw) symbool voor iets voortreffelijks, en deze uitdrukking was dan ook ironisch bedoeld. Om de uitdrukking meer kracht bij te zetten, zei men na verloop van tijd 'ik heb er balen tabak van', oftewel heel veel tabak (extra ironisch). Hier was 'balen' hetzelfde woord als bijvoorbeeld in 'balen stro'. 

Balen

Het losse werkwoord 'balen' zoals wij dat nu kennen, is ontstaan doordat men het woord 'tabak' uit de uitdrukking weg ging laten. De rest, 'ik heb er balen van', bleek veelzeggend genoeg. Nog weer later werd dit verder ingekort tot '(het is) balen' en werd het niet langer opgevat als zelfstandig naamwoord, maar als een los werkwoord (ongeveer vanaf 1950). En zo vatten we het nu nog steeds op, terwijl het eigenlijk dus precies hetzelfde was als 'balen' in 'balen stro'. 

Boeien

Het woord 'boeien' als werkwoord heeft twee betekenissen. Het betekent 'aandacht vasthouden', maar ook 'ketenen'. Hebben die twee iets met elkaar te maken?

Boia

Het woord 'boei' komt van het Latijnse 'boia'. Ook hier betekende het al halsband of voetboei. Via het Oudfrans in de 12e/13e eeuw is het woord in het Nederlands terecht gekomen. Iemand in de boeien slaan betekent dus letterlijk iemand vast maken door middel van ketenen. 

Aandacht vasthouden

De betekenis 'aandacht vasthouden' heeft hier ook mee te maken. Je aandacht wordt als het ware geboeid door wat je ziet of hoort. Dit is een dode metafoor, want we hebben niet meer door dat het een overdrachtelijke betekenis is. De twee betekenissen hebben dus inderdaad iets met elkaar te maken!

Afvinken

Naar aanleiding van de blogpost van vorige week, 'slavink', vroeg Lies zich af of het woord 'afvinken' ook iets met het vogeltje te maken heeft. Zou het zo zijn?

V-vormig tekentje

Als je ergens een vinkje bij zet, is het een v-vormig tekentje. Oorspronkelijk werd dit gebruikt om aan te geven dat post gecontroleerd was. Dit tekentje bestond waarschijnlijk al lang voordat het een 'vinkje' genoemd werd. Vanaf wanneer men het is gaan aanduiden met werkwoorden als 'afvinken' en 'aanvinken' is niet helemaal duidelijk. 

Vinkje

Maar waaróm ze het zo zijn gaan noemen, daar gaat het natuurlijk om in deze blog. Er zijn een paar factoren die waarschijnlijk meegespeeld hebben. Een logische reden is dat 'vink' natuurlijk met een 'v' begint, maar ja, er zijn zo veel woorden die met een 'v' beginnen. Daarom kan ik me voorstellen dat een belangrijkere factor is geweest dat de 'v' lijkt op een vliegend vogeltje. Misschien wilden ze daarom een vogelnaam met een v bedenken. Het moest bovendien een vogel zijn die niet te groot is, want het 'v-tje' is maar een klein markeringsteken. En voilà, het vinkje als naam voor het markeringsteken was geboren. 'Afvinken' heeft dus inderdaad ook iets met het vogeltje te maken. Bedankt voor je suggestie Lies! 

Staan en zitten (en onverwachte verbanden)

Aron vroeg aan mij of ik wilde uitzoeken waar de woorden 'staan' en 'zitten' vandaan komen. Dat wilde ik zeker, maar niet alle woorden hebben een bijzonder interessante etymologie. Want ja, wie vindt het nou interessant om te weten dat 'rond' is afgeleid van het Latijnse 'rotundus', wat precies dezelfde betekenis had? Ik had dus al bijna de hoop opgegeven voor deze woorden, maar toen kwam ik toch nog wel iets grappigs tegen wat zeker de moeite waard is.

Staan en zitten

Het woord 'staan' vindt zijn oorsprong bij verschillende dode talen. Bijvoorbeeld bij het Latijn. Daar zijn er zelfs meerdere woorden die met ons 'staan' te maken hebben: 'stare' (staan), 'sistere' (doen staan), 'statuere' (ook doen staan) en 'statio' (het stilstaan, standplaats). Het Griekse 'histanai' (stellen) is ook een voorbeeld van een woord dat aan het begin stond van ons woord 'staan'. Verder was er onder andere ook nog het Oudkerkslavische 'stati' (gaan staan, stil blijven staan, worden).

Het is opmerkelijk dat ook het woord 'zitten' is voortgekomen uit verschillende dode talen. In het Latijn was dat 'sedere' (zitten) en in het Grieks hebben 'hedra' (zetel) en 'hézesthai' (gaan zitten) ermee te maken. Maar ook het Oudierse 'saidid' (zitten) is er een voorbeeld van.

Onverwachte verbanden 

Als je deze blog vaker leest, zul je inmiddels vast wel doorhebben dat woorden vaak verband houden met andere woorden. Verbanden die je je meestal niet zomaar realiseert. En zo is dat met deze woorden ook. 

Van het woord 'staan' zijn namelijk onder andere de woorden 'stand', 'statig', 'omstandigheid' en 'opstand' afgeleid. Die zijn misschien nog vrij duidelijk, maar wat dacht je van het woord 'stad'? Of 'station', 'stal' of 'stam'? 

Hetzelfde geldt voor 'zitten'. Dat woorden zoals 'zadel' en 'zetel' daarvan zijn afgeleid is geen verrassing, maar heb je ooit gedacht aan 'bezadigd'? En ook van het Griekse woord 'hedra' (zetel) zijn sporen terug te vinden in Nederlandse woorden, in samenstelling met het Griekse 'kata' (neer, naar beneden). Denk aan 'katheder' en 'kathedraal'. Het Latijnse woord voor 'zitten' (sedere) is nog terug te zien in woorden als 'president', 'dissident', 'subsidie' en 'sessie'. En een wel heel opmerkelijk woord dat met het Latijnse woord voor zitten te maken heeft, is 'nest'. Dit was in het Oudgermaans 'nizdo' en is gevormd uit 'ni' (neder) en 'zdo',wat te maken heeft met 'sedere'. Het woord 'nest betekent dus letterlijk 'plaats waar een dier gaat zitten'. Dit zijn een paar voorbeelden, maar er zijn op deze manier vast nog meer woorden te vinden die een verband hebben met 'staan' of 'zitten'! Bedankt voor je suggestie Aron :)

Geslacht

Heb je je er wel eens over verbaasd dat 'geslacht' zowel 'gedood' als 'sekse' kan betekenen? Het is precies hetzelfde woord, maar het zijn twee totaal verschillende betekenissen. Hoe zit dat?

Geslacht - gedood

Het voltooid deelwoord 'geslacht' komt natuurlijk van het werkwoord 'slachten'. Dit werkwoord is echter uit een ander werkwoord ontstaan, namelijk het woord 'slahan', letterlijk 'slaan'. De betekenis was eerst in het algemeen 'doodslaan', ook mensen dus, maar later werd het alleen nog gebruikt voor het doden van vee. Letterlijk betekende 'slachten' dus 'het vee doodslaan'. Pas nog later werd de betekenis algemener en ging dat idee van 'slaan' weg, doordat er ook andere middelen werden toegepast (bv. snijden of steken). 

Geslacht - sekse

En nu komt de grote vraag, heeft het woord 'geslacht' met de betekenis 'sekse' ook iets met dat 'slahan' te maken? Het zal je misschien verbazen, maar dat is wel het geval. 'Geslacht' in de betekenis 'sekse' komt ook van het woord 'slahan', wat 'slaan' betekende. Ook hiervan werd het werkwoord 'slachten' gevormd, dat in dit geval echter niet 'doodslaan', maar 'aarden naar' betekende. 'Geslacht' is dus eigenlijk heel algemeen, namelijk 'geaardheid', of 'soort'. Letterlijk gesproken kun je deze betekenis dus voor allerlei onderverdelingen gebruiken, niet alleen voor de verdeling man/vrouw. Maar 'geslacht' is in de loop van de tijd gewoon vernauwd tot de betekenis 'sekse' in plaats van het algemenere 'soort'. Behalve in het woord 'geslacht' zie je de betekenis 'aarden naar' nog terug in zinnen als 'dat slag mensen' of 'dat slaat helemaal nergens op'. Zo zit dat dus :) 

Ontslaan

Albert vroeg waar 'ontslaan' vandaan komt. Het woord wordt vaak gebruikt, zeker de laatste tijd. Maar waar komt het vandaan? Heeft het iets met 'slaan' te maken?

Ont-

Het stukje 'ont' in dit woord heeft niet de betekenis van 'beginnen te', zoals je bijvoorbeeld in het woord 'ontbijt' wel ziet. Het 'ont' in dit woord heeft namelijk de betekenis 'verwijdering van of uit iets'. 

Ontslaan, afdanken of laten gaan?

Waarom het stukje 'slaan' in dit woord zit is niet duidelijk, maar je zou het zo kunnen zien dat 'ontslaan' dus eigenlijk zoiets als 'met slaan iemand verwijderen' betekent. Hoe onaardig dit ook klinkt, 'ontslaan' heeft bij ons niet direct die negatieve lading. Het heeft zelfs een veel positievere lading dan bijvoorbeeld het woord 'afdanken', terwijl dit woord ('afdanken') juist van oorsprong heel positief is. Het betekende concreet 'iemand al dankend doen af- (weg-)gaan'. Maar inmiddels heeft 'afdanken' bij ons een heel negatieve lading over zich gekregen. Het voelt erger om 'afgedankt' te worden dan om 'ontslagen' te worden. Het lijkt er dus op dat de woorden 'ontslaan' en 'afdanken' zo'n beetje van gevoelswaarde hebben gewisseld. Wat kun je nou het best gebruiken? Misschien is de strategie van de Amerikanen nog wel het beste: iemand 'laten gaan'. 

Computeren en amputeren - de overeenkomst

Misschien heb je er nooit bij stilgestaan, maar in 'amputeren' en 'computeren' zit allebei het stuk 'puteren'. Hebben deze twee werkwoorden iets met elkaar te maken? En zo ja, hoe dan? Want dat ze nou in betekenis op elkaar lijken kun je bepaald niet zeggen...

Putare

Het deel wat 'amputeren' en 'computeren' gemeen hebben komt van het Latijnse werkwoord 'putare'. Dit betekende onder andere in de terminologie van wijnbouwers 'snoeien' of 'snijden'. 

Computare 

'Amputeren' is natuurlijk direct af te leiden van dit 'snoeien/snijden', maar ook 'computeren' staat hiermee inderdaad in verband, al moet je daarvoor nog wel wat meer achtergrondinformatie hebben. 'Putare', 'snijden', werd namelijk ook gebruikt voor het maken van inkervingen in een kerfstok. Dit werd dan 'imputare' genoemd. Als je deze inkervingen bij elkaar optelde, kreeg je het 'computare' waarvan ons woord 'computer', letterlijk dus 'rekenaar, rekentuig', ook is afgeleid. Twee woorden dus, die qua betekenis mijlenver van elkaar staan, maar in de oorsprong opvallende overeenkomsten hebben! 

Een paar tussendoortjes...

Er zijn van die woorden die eigenlijk heel makkelijk te verklaren zijn, maar waar je gewoon nooit echt over nadenkt. Daarom besteed ik dit keer wel aandacht aan een paar van dat soort woorden. Ik noem ze maar even tussendoortjes omdat ze wat minder diep gaan dan de gebruikelijke woorden op deze blog :)

Gratis

Gratis is een heel geliefd woord bij Nederlanders. De herkomst is niet zo moeilijk, maar je moet net even de link leggen. Het woord 'gratis' komt gewoon van dezelfde stam als 'gratie' (gunst). 'Gratis' is dus eigenlijk iets dat uit gunst/goedheid gegeven wordt. 

Ontdekken

Ook ontdekken is vrij simpel te verklaren. Als je denkt aan het woord 'bedekken', is dat eigenlijk het tegenovergestelde van 'ontdekken'. Als je iets 'bedekt' maak je het namelijk verborgen, maar als je iets 'ont-dekt', haal je het juist uit het verborgene tevoorschijn. En dat is precies wat er gebeurt bij een ontdekking.

Boeien

Dit is echt een mooi voorbeeld van beeldspraak. De letterlijke betekenis van 'boeien' is natuurlijk 'in de boeien slaan', en als je in de boeien geslagen wordt, word je vastgehouden. Zo gaat dat ook bij de figuurlijke betekenis van 'boeien'. Als je bijvoorbeeld door een situatie of iets dat je ziet of hoort geboeid raakt, word je ook vastgehouden. Alleen dan niet in levende lijve, maar wat betreft je aandacht. Leuk hè. 

Laptop

Oké, dit is wel een woord waarvoor je iets meer achtergrondinformatie moet hebben, want je moet weten wat het Engelse woord 'lap' betekent. Maar als je dat weet, is het een heel logisch woord. 'Lap' betekent namelijk 'schoot'. En inderdaad, 'lap' + 'top' = 'boven op je schoot', wat juist zo handig is aan een laptop. 

Er zijn nog veel meer van dit soort woorden. En als je een woord hebt wat je graag wilt weten, maar je komt er niet uit, laat het me dan weten via het contactformulier aan de rechterkant, of laat hieronder een bericht achter! 

Ervaren

De hele dag door ervaren we dingen. We ruiken geuren, zien dingen, voelen voorwerpen. En als we iets groters meemaken dan het ruiken van een geur, noemen we het een 'ervaring'. Maar hoe zit dit woord eigenlijk in elkaar?

Er-varen

Net als bij het woord 'vaarwel' zit ook in dit woord het woord 'varen', dat vroeger 'gaan' betekende. 

Het 'er' in 'ervaren' betekende vroeger in het Middelhoogduits 'door'. Letterlijk betekent 'ervaren' dus 'gaan door', 'doorreizen'. 

Van doorreizen naar meemaken

Het is niet zo raar dat de betekenis zich van 'reizen door' naar 'meemaken' ontwikkeld heeft. Uit de betekenis 'reizen door' ontstond de betekenis 'een streek leren kennen'. Van daaruit ontwikkelde de betekenis zich naar het algemenere 'leren kennen', 'aan de weet komen' en 'bemerken', 'aantreffen'. Ten slotte ontwikkelde de betekenis zich tot hoe wij het nu kennen: 'ondervinden', 'meemaken'. Een ervaring is in onze betekenis dus altijd iets persoonlijks, maar in de oorspronkelijke betekenis niet.

Spenderen

'Spenderen' is geen onbekend woord, maar meestal wordt in de spreektaal het woord 'betalen' gebruikt. Dat 'spenderen' ook wordt gebruikt in de zin van 'doorbrengen', komt denk ik doordat je als synoniem voor 'spenderen' ook 'besteden' kunt gebruiken (in plaats van 'betalen'). En bij 'besteden' denk je niet per se meer aan geld, maar kun je ook aan 'tijd besteden' denken. En als je 'tijd' aan iets besteedt, noem je het niet meer 'uitgeven', maar 'doorbrengen'.
Maar ook al is 'spenderen' in de zin van 'betalen' niet meer een heel alledaags woord, er valt nog wel wat leuks over te vertellen.

Expendere

Het woord 'spenderen' komt via het Italiaans uit het Latijn, waar het woord 'expendere' voorkwam, dat ook 'uitgeven' betekende (die vorm zie je in het Engels tegenwoordig ook nog goed terug aan bijvoorbeeld 'to spend', 'uitgeven', of 'the expenses', 'de (on)kosten'). Qua betekenis heeft dit woord zich dus niet echt ontwikkeld. Het heeft altijd wel met 'betalen' te maken gehad. Maar als je dit woord 'expendere' verder gaat ontleden in 'ex' en 'pendere', wordt het wel interessant. 

Ex - pendere

Dit woord bestaat dus uit twee delen, die je apart van elkaar kunt vertalen. Het eerste deel 'ex' is nog niet zo verrassend, dat betekent gewoon 'uit'. Maar het tweede deel, 'pendere', betekent niet iets van 'geven' of 'betalen', maar betekent letterlijk 'hangen'. Bij de Romeinen werd namelijk met behulp van een weegschaal betaald. Je hing dan wat brons, zilver of goud uit je buidel op de weegschaal. Dus 'expendere', 'uithangen' was gewoon een heel letterlijke benaming voor de handeling die je deed. Ook het woord 'pond', een gewichtsmaat, komt van dit 'pendere'. Dat spenderen tegenwoordig 'uitgeven' betekent en niet meer 'uithangen', is gewoon een logisch gevolg van het feit dat wij nu niet meer met behulp van weegschalen betalen en de letterlijke betekenis van het woord voor ons dus zijn waarde heeft verloren.

Schilderen

'Schilderen' of 'verven', het heeft allebei als gevolg dat iets met verf bedekt is en komt dus in die zin op hetzelfde neer. Met 'schilderen' wordt alleen meestal wel een meer versierende vorm van verven bedoeld, dan gewoon verven. Maar dat is ook niet zo gek als je weet waar het woord vandaan komt.

Schild

Het is niet verbazend, maar misschien wel openbarend: het woord 'schilderen' komt van het woord 'schild'. In de tijd dat er nog schilden ter bescherming gebruikt werden door ridders, werden die schilden op zo'n manier versierd, dat je kon zien wie er onder dat harnas zat. Dat zag je dan aan het wapen van de drager, dat op het schild afgebeeld stond. 

Schilder

Om die afbeelding op je schild te krijgen was natuurlijk wel iemand nodig die de schilden voor jou versierde. Degene die zich met de schilden bezighield werd dan ook de 'schilder' genoemd. Soms versierde de schilder bijvoorbeeld ook plafonds en muren met afbeeldingen. Van dit woord 'schilder' komt ons werkwoord 'schilderen'.

Schilderen vs. verven

Nog even over dat 'verven' uit de eerste alinea: als je bedenkt dat 'verven' gewoon een afleiding is van het woord 'verf', en als je dan deze ontwikkeling naast die van 'schilderen' legt, snap je ook gelijk waarom 'schilderen' veel vaker gebruikt wordt voor 'het versieren van iets', en 'verven' gewoon voor het 'een kleur geven van iets'. En daarom noemen we ook een met verf gemaakte afbeelding een 'schilderij' en niet een 'verferij'. Het heeft allemaal met elkaar te maken.

Aarzelen

Aarzelen is voor ons een heel normaal woord. Ook in plechtige of officiële situaties kun je het gebruiken. Maar eigenlijk heeft dit woord helemaal niet zo'n deftige betekenis...

Aarz = aars

Het is misschien een raar idee, maar het 'aarz' in aarzelen komt van 'aars' (dus 'je achterste'). Er was vroeger een woord, 'aarzen', dat 'in de richting van de aars gaan' betekende, oftewel 'teruggaan'. Dat 'elen' is weer een frequentatief. De letterlijke betekenis van aarzelen is dus 'herhaaldelijk je achterste volgen'. Het woord werd oorspronkelijk dan ook gebruikt voor het terugtrekken van strijders op het slagveld die al vechtende terugweken en dus niet hun vijand de rug toe keerden. 

Naar de betekenis 'twijfelen'

Oorspronkelijk gold voor 'aarzelen' alleen de betekenis 'achteruitgaan', of 'teruggaan'. Rond de 17e eeuw kwam ook de figuurlijke betekenis 'terugdeinzen' op, die sinds toen op de voorgrond is gekomen. 'Aarzelen' in figuurlijke zin betekent eigenlijk gewoon 'een stap achteruit doen op het moment dat je moet handelen', dus 'niet zeker weten of je iets moet doen en wat je dan moet doen', dus 'twijfelen'. En als je het zo ('een stap achteruit doen') definieert, zie je nog wel de betekenis van 'je aars volgen' terug. 

Zoals ik al zei is het voor ons een woord wat net zo fatsoenlijk is als zoveel woorden. Maar toch is het grappig dat zelfs personen die over het algemeen deftig praten, zoals politici, vaak niet weten wat ze eigenlijk zeggen als ze 'aarzelen' zeggen. :)

(Zich) Verweren

Er zijn twee betekenissen van 'verweren'. Iets kan namelijk verweren door bijvoorbeeld slechte weersomstandigheden. Maar de andere betekenis is dat je jezelf verweert, bijvoorbeeld als je aangevallen wordt. Die laatstgenoemde is dit keer het woord waar het over gaat. Waarom heet het 'verweren'?

Wer = vir

Oorspronkelijk was het 'wer' in 'verweren' niet wer, maar 'vir' (met een korte i). Dat kun je nog steeds wel horen in de uitspraak. Dit was niet voor niets zo. Het Latijnse woord 'vir' betekent namelijk 'man'. 

Be a man 

Wat dus eigenlijk de letterlijke betekenis is van dit woord, is 'je als een man gedragen'. En wat deden mannen wel en vrouwen niet? Juist, terugvechten als ze aangevallen werden, in plaats van bijvoorbeeld proberen te vluchten, wat vrouwen intuïtief eerder doen. En laat dat nou precies de betekenis zijn die wij nog steeds voor 'zich verweren' gebruiken (al kunnen steeds meer vrouwen tegenwoordig ook prima hun mannetje staan)!