Schoorvoetend (het verband met schoorsteen)

De laatste tijd krijg ik steeds meer suggesties voor woorden, wat ik alleen maar heel erg leuk vind. Want soms leggen anderen verbanden, die ik zelf nog niet had gelegd. Zo vroeg Anne mij of ik een keer de woorden 'schoorsteen' en 'schoorvoetend' wilde uitzoeken, en of die misschien iets met elkaar te maken hadden. Toevallig had ik 'schoorsteen' al een keer uitgezocht (zie hier), maar 'schoorvoetend' nog niet... Daar komt nu verandering in.

Schoor

Zoals uit de blogpost over 'schoorsteen' al is gebleken, is een 'schoor' een steunbalk. Een 'schoorsteen' is dus letterlijk een steen die iets ondersteunt. Maar het woord 'schoor' bestaat ook als bijvoeglijk naamwoord en dan betekent het 'strak ergens schuin tegenaan' (hier zie je trouwens ook nog steeds de betekenis 'ondersteunen' in terug, want als je bijvoorbeeld een balk ergens strak tegenaan zet, biedt dat ondersteuning).

Schoorvoetend

Als je je voeten 'schoor' zet, zet je ze dus letterlijk schuin, of dwars, in ieder geval niet in de goede richting. Je zet je voeten schrap en probeert jezelf als het ware te ondersteunen om op dezelfde plaats te blijven staan. Schoorvoetend betekende vroeger dan ook 'tegenstribbelend', maar inmiddels heeft het meer de betekenis 'iets aarzelend of met tegenzin doen'. De woorden 'schoorvoetend' en 'schoorsteen' hebben dus zeker een verband. Beide woorden hebben te maken met ondersteuning, zij het in iets andere betekenis. Bedankt voor de suggestie Anne!

Slecht en slechts

Ik weet nog wel dat ik als klein meisje de betekenis van 'slechts' aan mijn moeder vroeg. Zij vertelde mij dat ik het kon vervangen door 'alleen maar'. Ik vond het echt een heel vreemd woord! Het leek qua vorm zo op 'slecht', terwijl het er qua betekenis niets mee te maken had. Ik vond het maar raar. De vraag is natuurlijk of het wel waar is, dat ze qua betekenis niets met elkaar te maken hebben...

Glad/effen

'Slecht' heeft niet altijd de betekenis gehad die wij er nu voor hebben. Het betekende oorspronkelijk namelijk 'glad, effen', maar die betekenis is in geen enkele West-Germaanse taal meer terug te vinden. Tenminste, niet in het woord 'slecht' zelf. Wel in andere woorden die van 'slecht' zijn afgeleid. Een goed voorbeeld is het woord 'beslechten'. Als je iets 'beslecht', maak je een eind aan iets, oftewel dan vereffen je iets/maak je iets glad.

Eenvoudig

De betekenis van 'slecht' ging al gauw van 'glad, effen' naar 'zich niet boven iets anders verheffend' en van daaruit naar 'gewoon, eenvoudig' over. Zo zijn wij ook bij onze huidige betekenis van 'slecht' gekomen. Dat 'gewone, eenvoudige' werd namelijk geassocieerd met 'niet goed, minderwaardig'. De ontwikkeling is vergelijkbaar met die van het woord 'gemeen'.
Doordat de betekenis naar 'gewoon, eenvoudig' ging, kregen wij onze huidige betekenis voor het bijwoord 'slechts' dat ontstaan is uit 'slecht'. Het bijwoord 'slechts' geeft namelijk ook aan dat iets 'niet meer dan iets anders' is, oftewel dat het 'eenvoudig' is. De twee woorden hebben dus toch wel wat met elkaar te maken. Dat lucht op. ;)

Misschien

Er zijn van die woorden waar je vroeger als kind eeuwen over deed om ze goed te leren spellen. 'Misschien' is daar één van. Dubbel s of één s, g of ch... Het viel allemaal niet mee. Gelukkig weten we inmiddels allemaal hoe we het spellen, het is namelijk een veel gebruikt woord in het Nederlands. Maar hoe is dit woord aan zijn rare vorm gekomen?

Mach schien

In andere talen zie je nog goed de betekenis van het woord in het woord zelf terug. Bekende voorbeelden daarvan zijn het Engelse 'maybe' en het Franse 'peut-être'. Allebei betekenen ze letterlijk 'kan zijn/gebeuren'. Maar ons 'misschien' komt nog niet eens in de buurt van 'kan zijn'. Toch is het oorspronkelijk ook zo opgebouwd, namelijk uit 'mach schien'. Dat betekende letterlijk 'mag gebeuren', oftewel 'kan zijn/gebeuren'. Deze hele oude vorm is al in de dertiende eeuw terug te vinden.

Mas-, mes-, mis-?

Inmiddels is dat 'mach schien' wel erg veranderd. Zo werd het 'chsch' geassimileerd in 'ssch'. Ook ontstonden op de eerste lettergreep gemakkelijk variaties, doordat die lettergreep onbeklemtoond was. Het woord ging van 'masschien', naar 'messchien', naar 'misschien'. Dat laatste is mogelijk gebeurd onder invloed van het woord 'misschien' dat al langer bestond, maar een andere betekenis had, namelijk 'gebeuren (van ongelukkige voorvallen)'. Pas in de zeventiende eeuw werd 'misschien' de algemene spelling en dat is het nu nog steeds, helaas voor alle kinderen in Nederland die leren schrijven...

Straks

'Straks' en 'zometeen' zijn woorden die in het Nederlands regelmatig door elkaar worden gebruikt. Maar waar ze voor de één ongeveer hetzelfde betekenen, hebben ze voor de ander toch nog wel een beetje een verschillende bijbetekenis. 'Straks' wordt in dat geval gebruikt voor iets wat bijvoorbeeld over een uur gebeurt, en 'zometeen' voor iets dat over vijf minuten gebeurt. De herkomst van 'zometeen' is niet moeilijk, maar de herkomst van 'straks' kan nog wel wat uitleg gebruiken.

Strak

Het zal je niet verbazen, maar 'straks' heeft te maken met 'strak'. Het bijwoord 'straks' is dus gevormd door een 's' toe te voegen aan het bijvoeglijk naamwoord 'strak'. De betekenis van 'strak' was hier niet per se 'strak gespannen', maar meer 'rechtstreeks' of 'via de kortste weg'. 

Straks

Via die betekenissen 'rechtstreeks' en 'via de kortste weg' heeft zich de betekenis 'binnen korte tijd' ontwikkeld. Want als je iets via de kortste weg doet, gebeurt het snel. En als iets snel gebeurt, gebeurt het 'straks'. Dat de betekenis van 'straks' dus voor sommigen over een langer tijdsbestek gaat dan 'zometeen', komt dus niet door de letterlijke betekenis van het woord, maar is blijkbaar gewoon in de loop van de tijd erin geslopen.

Hartstikke

We gebruiken het hartstikke vaak, omdat we het in hartstikke veel situaties kunnen gebruiken, maar eigenlijk is het gewoon een hartstikke raar woord. Hartstikke. Hart-stikke. Raar hè.

Hartsteke

Het oorspronkelijke 'hartstikke' kon helemaal niet voor zoveel situaties gebruikt worden. Eigenlijk kon het maar voor één situatie gebruikt worden. Er wordt namelijk vermoed dat er vroeger een uitdrukking was, namelijk 'bi hartsteke dood', oftewel 'dood door een steek in het hart'. Dat 'hartsteke' werd toen dus alleen in combinatie met 'dood' gebruikt.

Hartstikke

Uit dat 'bi hartsteke dood' is 'hartsteke dood' ontstaan. Na verloop van tijd werd het 'hartsteke' in 'hartsteke dood' steeds meer opgevat als een versterking. Want '(bi) hartsteke dood' is natuurlijk hetzelfde als morsdood, oftewel heel erg dood. Omdat het opgevat werd als versterking van het woord erna, en niet meer als oorzaak of manier voor het woord erna, kon het woord 'hartsteke' zich losmaken van 'dood' en werd het zelfstandig. Wij kennen het nu natuurlijk wel als 'hartstikke' en niet als 'hartsteke', maar die overgang is niet zo moeilijk om je voor te stellen. Vooral doordat de klemtoon op 'hart' ligt, gaat dat 'ste' vanzelf al een beetje op 'sti' lijken. En doordat het toen zelfstandig is geworden, kunnen wij het nu in eigenlijk alle combinaties gebruiken. Hartstikke handig toch, zo'n ontwikkeling?