Tompouce

Vandaag was er in het nieuws dat er aan de hand van (onder andere) de verkoop van oranjetompouces wordt gemeten hoe hoog de oranjekoorts in Nederland is. En wat blijkt? Nederlanders zijn nog helemaal niet zo heel erg bezeten van het voetbalfestijn als andere jaren. In de week voor het WK voetbal waren er zelfs minder oranjetompouces verkocht dan in de week voor Koningsdag. Niet zo indrukwekkend dus, alhoewel het na de overwinning op Spanje al wel wat meer toeslaat. Nu dus maar eens een verhaal over de achtergrond van de 'tompouce', om de bakkers eens een handje te helpen en mijn bijdrage aan de mentale steun voor het Nederlands elftal te leveren :).

Tom Pouce

Niet zo lang geleden in een land hier niet zo ver vandaan (Engeland) woonde er een jongetje, dat de naam Charles Sherwood Stratton (1838-1883) had. Alles ging goed, totdat hij zes maanden oud was, hij stopte opeens met groeien! Uiteindelijk is hij op latere leeftijd nog een beetje doorgegroeid en heeft een maximale lengte van 1,01 meter bereikt met een gewicht van 31 kilo. Op vierjarige leeftijd werd hij ontdekt door Phineas Taylor Barnum, de beroemdste Amerikaan van die tijd, van wie ook het gebruik van de naam 'jumbo' voor olifanten en grote dingen in het algemeen afkomstig is. Barnum had namelijk een circus en trainde Stratton als entertainer voor het publiek. Stratton was zijn eerste grote hit. Vooral met Strattons imitatie van Napoleon had hij veel succes. Barnum gaf Stratton de naam 'generaal Tom Thumb' (thumb = duim, uit het verhaal van klein duimpje). Tom Thumb kreeg een collega in Nederland (de Friese Jan Hannema), die zichzelf 'admiraal Tom Pouce' ('pouce' is de Franse vertaling voor 'thumb') noemde (hoe origineel...).

Tompouce

Het mag duidelijk zijn dat er een verband is tussen 'Tom Pouce' en het gebakje 'tompouce', maar jammer genoeg is het niet helemaal duidelijk hoe die overdracht is gegaan (ik weet het, erg teleurstellend)... Het lijkt een waarschijnlijk verhaal dat het gebakje in de tijd van Tom Thumb/Pouce zo genoemd is door een Amsterdamse banketbakker om het te onderscheiden van de grotere variant, maar ook dat valt weer te betwisten. De tompouce zoals wij hem kennen bestond toen namelijk al lang in Frankrijk. En dan zijn er ook nog de Italianen, die er zeker van zijn dat de tompouce zijn oorsprong rond Napels heeft, wat ook een oorzaak kan zijn voor het feit dat in andere talen een tompouce een 'napoleonbakelse' (Zweden), een 'napoleon/a nap' (Amerika), of een 'Napoleon' (Rusland) wordt genoemd. Maar wat dan wel weer opvallend is, is dat de Italianen het zelf een 'mille foglie' noemen, geïnspireerd door de Franse naam (millefeuille). Bovendien kan het 'napoleon' in de andere talen ook terugslaan op de imitatie van Napoleon door Tom Thumb.

Maar... wat is het nou?

Zoals ik al zei zijn er dus verschillende verklaringen voor en ik heb geen idee welke de ware is. Toch neig ik er zelf naar om de tompouce hoe dan ook te verbinden met Tom Pouce, het zou me namelijk niet verbazen als zo'n klein mannetje inderdaad in die tijd heel wat aandacht kreeg en voor heel wat inspiratie zorgde, ook bij de banketbakkers. En of het gebakje dan voor de eerste keer werd gemaakt in de tijd van Tom Pouce, of dat Tom Pouce alleen voor nieuwe inspiratie voor de naam zorgde, dat is mij om het even.

(Enne, als je nu ook zo'n zin hebt gekregen in een tompouce, ga dan dus allemaal voor die oranjetompouces en laat zien dat we wel wat trotser op het Nederlands elftal zijn dan de tot nu toe magere opbrengst van oranjetompouces doet denken!)

Secuur

Het woord 'secuur' lijkt qua uiterlijk heel erg op het Engels woord 'secure' (zeker/veilig). Toch betekent 'secuur' bij ons niet per se 'veilig', maar eerder 'nauwkeurig'. Waar zit dat verschil in?

Securus

'Secuur' is afgeleid van het Latijnse woord 'securus'. Dat woord was opgebouwd uit 'se' (zonder) en 'cura' (zorg) en betekende dus ook letterlijk 'zonder zorg', oftewel 'veilig'. Van dit woord zijn onder andere ons woord 'zeker', het Duitse 'sicher', het Engelse 'secure' en het Spaanse 'seguro' ook afgeleid.

Nauwkeurig

Maar hoe komen we nou bij de betekenis 'nauwkeurig' in plaats van 'veilig'? Op zich is ook dat vrij makkelijk te verklaren, maar je moet het even in de juiste volgorde zien. Het is namelijk zo dat 'secuur' niet van oorsprong 'nauwkeurig' betekende. Eerst betekende het ook gewoon 'veilig', daarna 'zeker, waarop je van aan kan' en als laatste pas 'nauwkeurig'. 'Secuur' kreeg dus niet opzettelijk 'nauwkeurig' als betekenis, maar het woord 'nauwkeurig' kreeg 'secuur' wel als synoniem. Als je namelijk nauwkeurig werkte, was je daarna 'zonder zorg' over je werk en voelde je je 'zeker' (secure). Daarom werd 'nauwkeurig' na verloop van tijd dus ook met 'secuur' aangeduid, wat wij nu nog steeds doen.

Zondvloed

Dit lijkt een makkelijk te verklaren woord. De zondvloed (uit het verhaal van de ark van Noach) was er toch immers als gevolg van de zondige mensen? Toch heeft dit woord oorspronkelijk niet iets met 'zonde' te maken.

Zond- = sin(t)-

De oudste vorm van dit woord in het Nederlands was dan ook niet 'zondvloed', maar 'sintvloed' (vanwege dat 'sint' is het woord waarschijnlijk ontleend uit het Duits). 'Sin' betekende zoiets als 'groot, altijd, voortdurend'. In het Nederlands heb je in plaats van 'sin' het voorvoegsel 'zene-/sene-', maar dat bestaat alleen nog in de plantennaam 'zenegroen', dat 'altijd groen' betekent.

Grote vloed

Letterlijk gezien betekent 'zondvloed' dus 'grote/aanhoudende vloed'. Maar door hoe het verhaal over de zondvloed in Genesis beschreven staat was er een associatie met zonde en werd het woord door volksetymologie al vroeg vervormd van 'sintvloed' naar 'zondvloed'. Dit is ook goed te zien in het Duits: het woord veranderde van 'Sintvluot' naar 'Sündflut'. Toch grappig wat interpretaties en associaties allemaal kunnen veroorzaken. 

Gemeen

Je hebt twee soorten 'gemeen'. Namelijk 'gemeen' als 'niet aardig, vals' en 'gemeen' als 'gemeenschappelijk'. Zoals je nu inmiddels waarschijnlijk al wel verwacht, hebben deze twee betekenissen met elkaar te maken, ook al lijken ze qua betekenis niet direct op elkaar.

Gemeenschappelijk

De oorspronkelijke betekenis van 'gemeen' was alleen 'gemeenschappelijk, algemeen'. Het had dus vroeger nog niet de betekenis 'onaardig'. Pas vanaf de 18e eeuw heeft het woord ook de betekenis 'vals' gekregen.

Vals

Uit de betekenis 'gemeenschappelijk' ontwikkelde zich namelijk het gevoel dat het 'niet uitzonderlijk of bijzonder' was en dus 'gewoon' of 'alledaags'. Als gevolg van de minachting die er was voor laag geplaatste mensen (en dus voor 'het gewone, het alledaagse') en voor het mindere in het algemeen, kwamen de betekenissen 'laag-bij-de-gronds', 'laag' en 'slecht' naar boven, waaruit het uiteindelijke 'vals' is ontstaan, zoals wij het nu ook kennen als één van de twee betekenissen van 'gemeen'. Die twee betekenissen hebben dus zeker wel wat met elkaar gemeen!

Een paar tussendoortjes...

Er zijn van die woorden die eigenlijk heel makkelijk te verklaren zijn, maar waar je gewoon nooit echt over nadenkt. Daarom besteed ik dit keer wel aandacht aan een paar van dat soort woorden. Ik noem ze maar even tussendoortjes omdat ze wat minder diep gaan dan de gebruikelijke woorden op deze blog :)

Gratis

Gratis is een heel geliefd woord bij Nederlanders. De herkomst is niet zo moeilijk, maar je moet net even de link leggen. Het woord 'gratis' komt gewoon van dezelfde stam als 'gratie' (gunst). 'Gratis' is dus eigenlijk iets dat uit gunst/goedheid gegeven wordt. 

Ontdekken

Ook ontdekken is vrij simpel te verklaren. Als je denkt aan het woord 'bedekken', is dat eigenlijk het tegenovergestelde van 'ontdekken'. Als je iets 'bedekt' maak je het namelijk verborgen, maar als je iets 'ont-dekt', haal je het juist uit het verborgene tevoorschijn. En dat is precies wat er gebeurt bij een ontdekking.

Boeien

Dit is echt een mooi voorbeeld van beeldspraak. De letterlijke betekenis van 'boeien' is natuurlijk 'in de boeien slaan', en als je in de boeien geslagen wordt, word je vastgehouden. Zo gaat dat ook bij de figuurlijke betekenis van 'boeien'. Als je bijvoorbeeld door een situatie of iets dat je ziet of hoort geboeid raakt, word je ook vastgehouden. Alleen dan niet in levende lijve, maar wat betreft je aandacht. Leuk hè. 

Laptop

Oké, dit is wel een woord waarvoor je iets meer achtergrondinformatie moet hebben, want je moet weten wat het Engelse woord 'lap' betekent. Maar als je dat weet, is het een heel logisch woord. 'Lap' betekent namelijk 'schoot'. En inderdaad, 'lap' + 'top' = 'boven op je schoot', wat juist zo handig is aan een laptop. 

Er zijn nog veel meer van dit soort woorden. En als je een woord hebt wat je graag wilt weten, maar je komt er niet uit, laat het me dan weten via het contactformulier aan de rechterkant, of laat hieronder een bericht achter! 

Hartstikke

We gebruiken het hartstikke vaak, omdat we het in hartstikke veel situaties kunnen gebruiken, maar eigenlijk is het gewoon een hartstikke raar woord. Hartstikke. Hart-stikke. Raar hè.

Hartsteke

Het oorspronkelijke 'hartstikke' kon helemaal niet voor zoveel situaties gebruikt worden. Eigenlijk kon het maar voor één situatie gebruikt worden. Er wordt namelijk vermoed dat er vroeger een uitdrukking was, namelijk 'bi hartsteke dood', oftewel 'dood door een steek in het hart'. Dat 'hartsteke' werd toen dus alleen in combinatie met 'dood' gebruikt.

Hartstikke

Uit dat 'bi hartsteke dood' is 'hartsteke dood' ontstaan. Na verloop van tijd werd het 'hartsteke' in 'hartsteke dood' steeds meer opgevat als een versterking. Want '(bi) hartsteke dood' is natuurlijk hetzelfde als morsdood, oftewel heel erg dood. Omdat het opgevat werd als versterking van het woord erna, en niet meer als oorzaak of manier voor het woord erna, kon het woord 'hartsteke' zich losmaken van 'dood' en werd het zelfstandig. Wij kennen het nu natuurlijk wel als 'hartstikke' en niet als 'hartsteke', maar die overgang is niet zo moeilijk om je voor te stellen. Vooral doordat de klemtoon op 'hart' ligt, gaat dat 'ste' vanzelf al een beetje op 'sti' lijken. En doordat het toen zelfstandig is geworden, kunnen wij het nu in eigenlijk alle combinaties gebruiken. Hartstikke handig toch, zo'n ontwikkeling? 

Ervaren

De hele dag door ervaren we dingen. We ruiken geuren, zien dingen, voelen voorwerpen. En als we iets groters meemaken dan het ruiken van een geur, noemen we het een 'ervaring'. Maar hoe zit dit woord eigenlijk in elkaar?

Er-varen

Net als bij het woord 'vaarwel' zit ook in dit woord het woord 'varen', dat vroeger 'gaan' betekende. 

Het 'er' in 'ervaren' betekende vroeger in het Middelhoogduits 'door'. Letterlijk betekent 'ervaren' dus 'gaan door', 'doorreizen'. 

Van doorreizen naar meemaken

Het is niet zo raar dat de betekenis zich van 'reizen door' naar 'meemaken' ontwikkeld heeft. Uit de betekenis 'reizen door' ontstond de betekenis 'een streek leren kennen'. Van daaruit ontwikkelde de betekenis zich naar het algemenere 'leren kennen', 'aan de weet komen' en 'bemerken', 'aantreffen'. Ten slotte ontwikkelde de betekenis zich tot hoe wij het nu kennen: 'ondervinden', 'meemaken'. Een ervaring is in onze betekenis dus altijd iets persoonlijks, maar in de oorspronkelijke betekenis niet.